Italië tussen angst en hoop

In Italië regeert rechts, hard rechts en racistisch rechts. Verontrustende ontwikkelingen blijven daardoor bepaald niet uit, ik schreef daar eerder over (1).

Diverse maatregelen van de nieuwe regering-Berlusconi laten zien uit welke hoek de wind waait. Wetgeving waarmee de premier kennelijk strafvervolging tegen hemzelf wil dwarsbomen staat op de rails. Schandalig genoeg. Maar twee andere maatregelen laten het autoritaire karakter van het huidige bewind zien.

Zo laat de regering militairen patrouilleren in de steden als maatregel tegen criminaliteit. Bestrijding van de misdaad was één van de thema’s waarmee rechts de verkiezingen verloor. Dus mogen nu 2500 soldaten – deels mensen die in Kosovo en Afghanistan actief zijn geweest – zich laten gelden. Een gevaarlijke ontwikkeling, terecht als “militarisering van de straten” aan de kaak gesteld door iemand van de Democratische Partij (vroeger een likse partij, maar daarvan is vrijwel niets overgebleven, maar dat is een ander verhaal). Uit vakbondshoek komt ook kritiek: de regering zou de 25.000 politiemensen beter moeten benutten, in plaats van het leger de straat op te sturen. Maar precies dit soort kritiek is ontoereikend: de vraag is niet zozeer of meer blauw op straat de voorkeur heeft boven het groen op straat van legeruniformen. Het probleem is dat het bestrijden van de misdaad zelf een zodanige lading heeft gekregen dat geen maatregel te wild is, dat het niet stoer genoeg kan. Dat is een weg naar dictatoriaal beleid.

De hele harde toon tegen misdaad is niet alleen een vrijbief voor de uitbouw van een steeds openlijker autoritaire staat. Het is ook een vorm van soms gecodeerd, vaak ook openlijk, racisme. In de rechtse retoriek staat er een is-gelijk-teken tussen criminaliteit en migranten, vooral migranten zonder verblijfsvergunning en vooral Roma (’zigeuners’). Voor Roma is onder de nieuwe regering nog minder plek dan onder eerdere regeringen. Marco Brazzudoro schreef over de positie van Roma, het racisme tegen deze bevolkingsgroep een leerzaam stuk dat te lezen is op OpenDemocracy.net. Hij geeft daar in het voorbijgaan ook aan hoe absurd de hype rond criminaliteit is: “official statiustics suggest that  criminal offenses have not increased in the last decade (moreover, Italy has one of the lowest murder rates in Europe) “

Een ander stuk beleid dat het klimaat verder vergiftigt is het plan om verblijf-zonder-verblijfsvergunning (’illegaliteit’) als zodanig strafbaar te maken. Tot nu toe kan verblijf zonder de vereiste papieren beantwoord worden met deportatie.als het ook nog een zelfstandig delict wordt, dan krijg een imigrant zonder zulke papieren eerst nog straf ook. Zelfs Berlusconi heeft zo zijn twijfels en noemt het opsluiten van grote aantallen immigranten “onrealistisch”, zo meldde de International Herald Tribune op 21 juni. Dit wetsvoorstel komt er echter toch, zo valt te vrezen, omdat Berlusconi’s nog rechtsere coalitiepartners – met name van de Lega Nord – het eisen.

Economisch is het jagen op migranten zonder vereiste papieren bepaald problematisch, zo legt het angehaalde artikel uit. Veel van deze immigranten werken voor gezinnen, om daarin de ouderen te verzorgen. Met een deels gesloopte sociale zekerheid, een laag geboortecijfer en een snel ouder wordende bevolking is er dan ook grote vraag naar dit type van bejaardenzorg.

Het grove racisme tegen ‘illegalen’ dient dan ook niet zozerer een rechtstreeks economisch doel, het heeft een strategische functie. Het gaat om het breken van de gezamenlijke kracht van werkende mensen, het scheuren van de onderkant van de maatschappij in twee tegenover elkaar staande groepen, insiders en outsiders, om gezamelijke solidariteit tegen de heersers te saboteren. Het gaat ook om het afleiden van de aandacht, het aanwijzen van een groep als vermeende oorzaak van allerlei problemen, zodat de echte problemen en vooral de oorzaken ervan – gelegen in de maatschappelijke structuur en in het beleid van machthebbers – aan het oog onttrokken worden.

Terwijl de regering de jacht op migranten en zigeuners opvoert, zij aan zij met rechtse knokploegen, gaan ook ondernemers tot nieuwe aanvallen over. FIAT gooit een aantal fabrieken bijvoorbeeld tijdelijk dicht, en voert als reden aan dat de vraag naar auto’s is afgenomen. Nee, dat is geen gevolg van het rechtse beleid van de regering-Berlusconi. Maar het ondernemersvriendelijke krakter van die regering maakt dit soort maatregelen – waardoor arbeiders tijdelijk zonder werk komen – wel makkelijker. Iets soortgelijks geldt voor de ontslaggolf die vliegtuigbedrijf Alitalia van plan is door te voeren: zeker 5 tot 6000, mogelijk zelfs 8 tot 10.000 mensen op straat.

Rechts en ondernemers in de aanval, dat is het beeld in Italië. Links is vrijwel nergens, en moet vrijwel vanaf nul beginnen. Vrijwel – maar uiteindelijk ook weer niet. Want de basis waarop een serieuze linkse pioltiek gebouwd kan worden is er in Italië wel degelijk, en laat zich gelden ook. Die basis is te vinden in een arbeidersbeweging die door  de rechtse overmacht weliswaar zwaar in de verdediging is gedrukt, maar bepaald niet is verpletterd.

Een tweetal voorbeelden laten dat zien. Komende week wordt een operavoorstelling in Milaan afgelast, omdat vakbonden van mensen die in de opera werken een staking hebben aangekondigd. Dat berichtte de New york Times op 5 juli. En op 6 juli staakten arbeiders in het openbaar vervoer voor betere arbeidsvoorwaarden voor 250.000 personeelsleden. metro, trein en bus lag die dag plat wegens de staking, voor een deel al vanaf de avond ervoor, zo schreef de NRC gisteren.

Ja, de overmacht van rechts  in Italië - van conservatief tot fascistisch rechts – is beangstigend. Maar tegenkrachten laten zich al gelden. Voor zorg is alle reden, wanhoop is echter zowel ongegrond als, vawege het verlammend effect ervan, contraproductief.

(1). Dit eerdere stuk ontlokte aan Rick Gallagher enig commentaar. In het stuk spreek ik onder meer van een regering vor hele, halve en kwartfascisten. Rick tooont zich bezorgd dat ik het woord ‘fascist’ als scheldwoord gebruik, of als synoniem voor racist. Hij heeft het echter mis. Kijk maar naar de voorbeelden die ik aanhaal.

Ik noem “vier ministers van een partij met openlijk fascistische inslag” (en voeg eraan toe dat die club ook nog acht onderministers heeft mogen leveren). Het gaat hier om de Nationale Alliantie, die wortelt in de MSI, een partij die vrij snel naar de Tweede Wereldoorlog is gevormd door mensen die de politieke erfenis van fascistenleider Mussolini wilden voortzetten. Het gaat hier om een netjes ingeklede, maar herkenbaar fascistische partij. De nieuwe burgemeester van Rome, ook van die partij, werd toegejuicht door aanhangers die de fascistengroet brachten. Is het verkeerd als ik in dit verband het woord  fascist in de mond neem? Ik zou niet weten waarom.

Ik noem de premier – het gaat natuurlijk om Berlusconi – die de uitspraak deed: “wij zijn de nieuwe Falange” .Welnu, ‘Falange’ was de naam van de fascistische beweging in Spanje in de jaren dertig. De uitspraak van berlusconi maakt hem natuurlijk niet tot fascist, maar wel tot iemand die zich op wezenlijke punten geestverwant van eerdere fascisten toont.

Ik citeer uitspraken van “de leider van de derde regeringspartij, een groepering voor meer regionale autonomie, maar vooral voor meer racisme”. Het betreft hier Umberto Bossi van de Lega Nord. De uitspraken gana over rokende geweren en “300.000 mensen achter de hand” tegen links. dat is de taal van gewapende terreur tegen tegenstanders, taal die niet past bij gewoon rechts maar wel bij het fascisme. Ik citeer een raadslid van diezelfde partij die in de strijd tegen ‘illegalen’ een openlijk voorbeeld neemt aan SS-methoden. Is het gek dat ik hier een fascistisch luchtje meen te ontwaren? En ik noem nog een prominent lid van die partij, die het heeft over “‘burgerwachten’ om te jargen op ‘illegale immigranten’ .” Ook dat heeft die typerende zweem van knokploeggeweld en paramilitaire organisaties die, gecombineerd met racisme, herkenbaar fascistische trekken heeft.

Alle voorbeelden die ik gaf zijn hiermee redelijk helder in verband te brengen, niet alleen met racisme, maar wel degelijk met de klassieke fascistische traditie. Op deze voorbeelden doel ik als ik spreek van hele, halve en kwartfascisten. Ja, dat is een scherpe typering. Maar die typering is aannemelijk te maken en ook gemaakt. Het is geen een synoniem voor racisten of racisme,  en evenmin een scheldwoord, puur uit effectbejag neergezet. Bezorgdheid over de situatie in Italië bracht me tot de scherpe typering. Ik meen dat zowel voor die bezorgdheid als voor die typering gegronde reden is.