Het was een stevige wandeling, in meer dan één betekenis: de demonstratie tegen racisme en discriminatie waar ik eerder over schreef en vandaag aan deelnam. Van het Museumplein naar de Dam en via een andere route weer terug gingen we, een flinke eind lopen. Maar vooral als politiek gebeuren viel het niet echt mee. Wat indrukken en observaties.
We verzamelden ons op het Museumplein. Toen ik aankwam even na 13 uur - de begintijd - waren er rond de 20 mensen. Heel langzaam groeide dat wat, en bij het vertrek waren er tegen de honderd demonstranten. Niet echt wat je noemt heel veel, maar daarover zo nog iets meer.
Voor we gingen lopen was er muziek en sprekers. Muziek: De Hardheid, een vrolijke ska-band, die erg goed naar de Specials en Madness had geluisterd en er muzikaal haar voordeel mee deed. Maatschappijkritische teksten, Nederlandstalig, en goed verstaanbaar. “Ri-Ta-Tovenaar”, over mevrouw Verdonk, “De Buurman is een Terrorist”, en meer aanstekelijks. Helemaal niet verkeerd.
Er spraken achtereenvolgens mensen vanuit diverse groepen. De spreker vanuit de Anti Racisme Groep (ARG, organisator van de actie) wees kort en helder op de noodzaak om tegen allerlei vormen van racisme en discriminatie in actie te komen. Vanuit een groep All Included legde ging een vrouw nader in op hoe fort Europa steeds verder ging om vluchtelingen en migranten uit te sluiten. Vooral de rol van het agentschap Frontex, en zowel de noodzaak als moelijkheid om daartegen actie te voren, kreeg aandacht. Ze riep, onder luide bijval, ook politiemensen en ’stillen ‘(agenten in burger) op om ánder werk te gaan doen dan mee te werken aan ID-controles… Daarna deed een vrouw van de Steungroep Vrouwen Zonder Verblijfsvergunning een oproep aan mensen om onderdak en werk voor vrouwen aan wie deze steungroep hulp probeert te bieden.
Daarna gingen we lopen, en de groep groeide aan tot ruim boven de honderd. Nadat we de Dam waren gepasseerd slonk het aantal weer, en met iets van 70 of 80 mensen kwamen we weer terug op het Museumplein. Een veelheid van leuzen riepen we, en niet allemaal vond ik ze even slim. Vooral de solidariteit met mensen zonder verblijfsvergunning kwam gezond tot uiting: “Geen man, geen vrouw, geen mens is illegaal”, “No borders, no nations, stop deportations”, “Geen grenzen, geen naties, stop deportaties”, “Solidarité avec les Sans-papiers” (solidariteit met de papierlozen, oftewel met de mensen zonder verblijfsvergunning die in Nederland het akelige etiket ‘illegaal’ krijgen opgeplakt). Verder veel rechtstreeks antifascisme. “Toen niet, nu niet, nooit meer fascisme”, “Alerta, Alerta Antifascista”, “No Pasaran” (ze komen er niet door, een leus uit de Spaanse burgeroorlog). Het leek een flink deel van de tocht wel een antifascistische demonstratie zoals de Antifascistische Actie (AFA) die af en toe organiseert (zie bijvoorbeeld mijn verslag en terugblik van zo’n actie vorige zomer). Verschil was alleen dat er nu geen specifieke nazi-optocht was waar we ons tegen keerden. Op zich is er met deze aandacht tegen fascisme niets mis, maar juist de veelheid van racistische en discriminerende utingen die in de oproep voor de actie zo goed werd beklemtoond, kreeg onevenredig weinig aandacht.
Leuzen als Alerta Antifascista en No Pasaran zullen door veel omstanders ook niet echt makkelijk worden opgepikt en dragen bij aan de sfeer van wat onwezenlijk, ultraradicaal activisme dat erg ver van de belevingswereld van juist ook die mensen afstaat wiens steun we zo hard nodig hebben. Juist op déze manier blijft radicaal links vooral ook marginaal links, en erg klein links. Jammer is dat, meer dan jammer.
Daaraan droeg vooral nog een opvallend accent van veel leuzen bij: afkeer van politie, orde en gezag, de staat zelf. Vaak werd dat mooi gecombineerd met antiracisme: “No nations, no borders, fight law and order”, bijvoorbeeld. Maar te vaak kwam het neer op gewoon de politie maar wat jennen. “No justice, no peace, Fuck the Police” roepen, terwijl de politie rustig met de demonstratie meeloopt, is niet zo heel zinvol, naar mijn idee.
Dan was er nog de prachtleus die tegelijk typerend was voor de nauwe blik van teveel van de aanwezige demonstranten. “Geef de nazi’s de straat terug - STEEN VOOR STEEN! Ik vind het een vondst. Maar wat je op een afstand vooral hoort: …steen voor steen. Voor omstanders klinkt dit toch vooral als een leus die thuishoort in een rel. Weer dat schadelijke afstand creëren tussen de actievoerders en de mensen om ons heen.
Geleidelijk werd mij duidelijk waar dit vandaan kwam. Ik hoorde variaties op de leus: “Geef Verdonk/ Wilders de straat terug…” Maar vooral: “Geef Cohen de straat (of: zijn ruiten) terug: STEEN VOOR STEEN”. En bij een zijstraatje, afgeschermd door twee rijen agenten: “Ik wil niks, ik kan niks, geef me een uniform!” Kennelijk waren we dicht bij de ambtswoning van burgemeester Cohen. Want daar draaide het blijkbaar om: veel betogers uitten hun woede over de grove ontruiming een paar weken geleden van een aantal kraakpanden. Boze actievoerders gooiden toen ruiten in bij Cohen, en leuzen van vandaag riepen die woede in herinnering. Op dit moment was het meer een krakersdemonstratie tegen repressie dan een breder antiracistisch protest. De leus “Hi-Ha-herkraak” die hier en daar klonk, wees ook in die richting.
Ik vond het allemaal op zich niet verkeerd, en nuttig om eens mee te maken, en ik deel de woede van krakers op Cohen vanwege de ontruimingen. Maar ik denk dat de nadruk op kraken en op afkeer van de politie, de afstand tussen veel demonstranten en potentiële bondgenoten onder de omstanders nodeloos vergrootten. Daartoe droeg ook de hele uitstraling van de actie bij. Voorop wapperde een AFA-vlag, een vlag met de anarchisten-A in een cirkel, en een piratenvlag. Boodschap aan voorbijgangers: hier komt zeer ruig radicaal volk langs, hoedt U! Niet echt de manier om steun te vinden. De leus “Vuur en Vlammen voor Elke Staat” mag het anarchistische idee dat de staat onmiddelijk dient te verdwijnen krachtig duidelijk maken, maar onder een geluid van solidariteit en tegen alle vormen van discriminatie versta ik iets anders.
Ja, sommige actievoerders riepen omstanders op om mee te doen. Maar ik hoorde ook een demonstrant vlak voor me boos roepen: “Lekker winkelen?! Stelletje súkkels!” Waarschijnlijk heeft deze persoon iemand in dienst om zijn boodschappen te doen of zo, en kennelijk heeft hij geen idee dat mensen op zaterdagmiddag na een week hard werken ook gewoon een verzetje willen en de stad in gaan. Een zeer elitair ‘ik ben beter dan jullie’ gevoel sprak hieruit, ongetwijfeld ingegeven door op zich begrijpelijke frustratie over lage opkomst, niet alleen op deze maar ook op andere acties. Maar het beledigen van de mensen die we juist koste wat kost moeten bereiken om samen verandering te winnen - het was gelukkig op zich uitzonderlijk, maar het sloot wel aan bij de sfeer van ultraradicale afkeer, niet alleen van de maatschappij die mensen klein houdt, maar ook van al die kleingehouden mensen zelf die niet met een zwarte capuchon door Amsterdam lopen om tegen racisme actie te voeren. Ik vond het allemaal niet fraai en niet erg veel bijdragen aan een groei van verzet. Kern is, vermoed ik, dat voor veel demonstranten het uiten van het eigen gevoel belangrijker is dan de vraag naar het effect dat die uiting heeft op het bouwen van verzet. Actie is voor zulke mensen vooral zelfexpressie en niet heel veel meer, en dat is te beperkt.
Terug op het Museumplein kregen we nog enkele sprekers: iemand van AFA die nog eens hamerde op de noodzaak van protest tegend discriminatie; en iemand van de Vrienden van Kerwin. Dat slaat op kerwin Duinmeijer, een Antilliaanse jongen die op 20 augustus 1983, 25 jaar geleden, door een racist werd doodgestoken. Dit wordt jaarlijks herdacht, ook nu weer: 20 augustus 2008, 18.00 op de Dam, dan lopen naar het Vondelpark waar op 20.00 een herdenking is. Goede zaak dat dit gedaan blijft worden. Tot slot nog een spreker namens AFA, en een aanstekelijke hip-hop-band, van zwarte, ik vermoed Antilliaanse, jongens.
Dat was het in grote lijnen. Wat valt er verder over te zeggen? Ik vond de sprekers op zich zinnig, al vond ik het typisch dat het specifiek islamofobe racisme slechts door één spreker benoemd werd, die jongen die vanuit AFA sprak. Hier zit echt een miskenning van het speerpunt dat rechts en uiterst rechts heeft gemaakt van islamofobie als breekijzer tegen de solidariteit, en als racistische bangmakerij.
De actie als geheel was niet nutteloos maar toch wel erg beperkt. De opkomst was laag, wellicht mede door het voetbal gisteren. Mede hierom wordt het tijd dat het Nderlandse elftal eens stevig begint te verliezen, maar dat is een ander onderwerp… De anarchistisch/ autonome/ krakers-inslag droeg tot de smalheid van de mobilistie bij, maar zelfs op demonstraties met deze inslag zijn er wel eens grotere aantallen mensen op de been gekomen dan vandaag.
En het was tekenend dat alle sprekers wit waren. Voor een actie die de multiculturele samenleving en al haar verscheidendheid tot uitgangspunt wil maken en hoog wil houden, was die sprekerslijst opvallend weinig multicultureel, en dat gold ook voor de deelnemers. Een handvol donkere mensen, maar in overweldigende meerderheid witten op de actie. Maar hoe kun je ook verwachten dat flinke groepen Marokkaanse jongeren deelnemen als niemand van die achtergrond als spreker op het podium staat, of als muzikant? En hoe kun je effectief tegen racisme vechten als de mensen die rechtstreeks door dat racisme worden aangevallen zelf niet meedoen? Antiracisten moeten actief bruggen bouwen naar en in deze gemeenschappen, en het soort groeperingen dat dit soort acties opzet - AFA, en nu het daarmee kennelijk verwante ARG - heeft op dat punt geen goede staat van dienst.
Maar is dat allemaal de schuld van de mensen die er waren, en van de organisatie die de kar vandaag trok? Die conclusie zou zeer unfair zijn. Want waaróm domineerde een anarchistisch, AFA- en krakersgeoriënteerd geluid? Omdat mensen uit die hoek wél kwamen - en de rest van links het verregaand en beschamend liet áfweten. Je kunt als organisatie niet gaan klagen over anarchistische vlaggen en leuzen die het beeld beheersen, als je zelf nalaat met andere vlaggen en leuzen voor het gezamenlijke doel - antiracisme, strijd tegen discriminatie, remember?! - je beste beentje voor te zetten.
Okay, ik zag één iemand de krant van Offensief verkopen. Een handvol mensen liep met vlaggen van de International League for People’s Struggle, een mij onbekende groep. Een van hen deelde een pamflet uitvan de Federatie van Arbeiders uit Turkije in Nederland, HTIF. En iemand deelde een krant uit , Klasse geheten, die kennelijk uit de hoek van autonoom radicaal lijnks wordt gemaakt en die ik eens rustig ga lezen. Dat de SP wegbleef snap ik: 100 krakers zijn niet genoeg voor een Kamerzetel en kunnen dus straffeloos genegeerd worden… Maar waar was het expliciet en radicaal antiracistische Doorbraak? Zelfs geen oproep op de website kon er af. Waar was de NCPN, die zich nog wel eens sterk maakt voor antifascisme hier en daar?
En waar waren de Internationale Socialisten? Die organisatie pleegt van antiracisme terecht een prioriteit te maken, en de groep heeft mobilisatiekracht ook. Dat ze die voor deze demonstratie niet voluit inzette snap ik erg goed, en is ook terecht. Vandaag was de IS bezig met het organiseren van solidariteit met de stakende buschauffeurs, een van de belangrijkste sociale conflicten sinsds vele maanden en dus hoofdzaak voor vandaag. Maar is dat genoeg reden om geen oproepje op de website te plaatsen? Is het genoeg reden om zelfs geen handvol mensen deel te laten nemen - juist ook om het punt te maken naar de andere actievoerders dat stakingen als die in het streekvervoer een enorme krachtbron kunnen zijn, juist als we een sterk en breed front tegen rechts willen bouwen? Ik snap het niet, ik vind het kwalijk, en het bij voorbaat afschrijven van acties zoals die van vandaag, onder het motto dat het een geïsoleerd naar binnen gekeerde subcultuur betreft, lijkt mij echt onjuist. Juist de afzijdigheid van de rest van links geeft de naar binnen gekeerde en subculturele aspecten die inderdaad problematisch waren op de actie van vandaag, nodeloos veel extra ruimte.
Zó krijg je dus inderdaad keer op keer acties die er maar niet in slagen om bredere groepen aan te spreken, in beweging te krijgen en op kernpunten te verenigen. Het zou helpen als groepen als de AFA en het ARG geen genoegen zouden nemen met hun isolement, en de noodzaak om daar uit te breken een hoge prioriteit zouden geven. Maar het zou bijzonder veel helpen als groeperingen die in wezen zien wat voor het doorbreken van dat isolement nodig is, niet gaan afwachten maar gewoon op hun eigen manier gaan déélnemen aan dit soort acties - zodat dit soort acties uitgroeit tot een stérk soort acties. Want nuttig was de dag van vandaag als actie wel. Maar een echt sterk protest is nog wel iets anders.