De gemeente Den Haag misbruikt de aankomende kougolf om een eind te maken aan het Occupy-kamp op het Malieveld. Vijf nachten of méér met vorst, dat houdt in dat in de vier grote steden de zogeheten ‘winterregeling’ van kracht wordt. Die geldt voor zwervers, en verbiedt ze om dan in de open lucht te blijven bivakkeren. “De actievoerders van Occupy vallen daar volgens de gemeente ook onder”. Die winterregeling – beargumenteerd om kwetsbare mensen, daklozen en dergelijke, letterlijk uit de kou te halen – wordt hier gebruikt om actievoerders te dwarsbomen. Dat is machtsmisbruik, geen zorgzaamheid jegens weerloze mensen. Terecht trotseren Occupyers dit machtsmisbruik.

Koud is het, daaraan is geen twijfel. Dat zwervers bij de komende matige tot strenge vorst beter onderdak gebracht kunnen worden dan dat ze op een bank in een stadspark overnachten, is geen onzin, al is de dwang waarmee dit gepaard gaat weer een ander verhaal. Maar het gaat hier niet om zwervers. Het gaat hier om mensen die vanaf vijftien oktober vorig jaar door middel van een actiekamp protesteren tegen de macht van het grote geld, van de één procent aan de top. Deze mensen hebben tenten opgezet, overleggen over het kamp, bereiden zich ongetwijfeld al weken voor op de kou die nu dan eindelijk komt. Deze mensen lopen niet het gevaar om eenzaam ongezien dood te vriezen, al was het alleen maar omdat hier een groep mensen – geen losse éénlingen – aanwezig zijn. Deze mensen hoeven niet tegen de kou beschermd te worden. Dat kunnen ze uitstekend zelf.

Dat het, bij de gemeentelijke pressie, om machtsmisbruik gaat, bedoeld om het kamp weg te krijgen en niet simpelweg om mensen uit de kou te helpen, blijkt uit twee dingen. Als de gemeente écht zo beggaan is met de koukleumende Occupyers op het Malieveld, dan heeft ze andere opties dan dreigen met politieoptreden. De gemeente kan vast wel aan extra dekens komen. De gemeente kan vast een voorziening bedenken en uitvoeren waarmee er meer warmte op het kamp gemaakt kan worden. De gemeente kan de Occupyers helpen tegen de kou, in plaats van de kou als excuus tegen de Occupyers te gebruiken. ‘Maar de gemeente is niet verantwoordelijk voor het welzijn van die actievoerders’, is de tegenwerping? Dan is de gemeente ook niet verantwoordelijk als de Occupyers zelf de keus te maken om te blijven kamperen, ook nu er strenge vorst aan komt. Dán moet de gemeente Occuopy ook gewoon met rust laten nu.

Er is nog een tweede argument. Als de gemeente écht niet uit is op het verdwijnen van het kamp, waarom laat ze dan onduidelijkheid bestaan over de vraag of Occupyers de tenten weer op mogen zetten als de vorst is verdwenen? “Of de demonstranten als de temperaturen stijgen weer op het Malieveld mogen overnachten, is nog niet duidelijk. Occupy moet dan een nieuwe aanvraag doen, meldt de gemeente Den Haag.” Waarom is dat nodig? Waarom kan de oude aanvraag en bijbehorende toestemming niet gewoon van kracht blijven terwijl het kamperen even onderbroken zou worden? Waarom het eventuele vertrtek van Occupyers niet gewoon beschouwd als tijdelijke onderbreking van een actiedie in principe echter gewoon dóórloopt, zodat een nieuwe aanvraag niet vereist is? De gemeente wekt op zijn minst de indruk dat ze een hervatting van het actiekamp ook wel eens niet zou kunnen tolereren.

De eeerste tekenen zijn gelukkig dat actievoerders zich niet zonder meer bij de gemeentelijke orders neerleggen. Vanmiddag zijn politieagenten langsgeweest om actievoerders de wacht aan te zeggen. Dat gebeurde niet, ondanks de kou. “Iedereen staat te blauwbekken. Ze houden de stemming erin met ijsberen en rondhuppelen”, zegt een ‘zegsvrouw’, kennelijk van de politie, die ook op-merkte: “Iedereen beraadt zich”. Er is ook opgeroepen tot steun: “de actievoerders (…) hebben mensen opgeroepen om te komen naar het tentenkampje.” Een dertigtal mensen riepen rond 17.30 uur slogans, en politie was er toen weer niet. Dat dertigtal mogen er komende uren best nog wat meer worden – nu het er om spant. Maar hoe dit ook afloopt, Occupy gaat dóór.

De Arabische Lente is inmiddels meer dan een jaar bezig, en heeft ook Marokko niet onberoerd gelaten. Dat land beleeft over ruim drie weken de eerste verjaardag van de 20 Februari Beweging. Onder die naam zijn in Marokko op zondag na zondag na zondag protestdemonstraties gehouden die vaak door politie zijn aangevallen. Veel aandacht voor de protestbeweging in Marokko is er in Nederlandse media niet. Daarom is de bijeenkomst die de Anarchistische Groep Amsterdam (AGA) op 4 februari organiseert over het verzet in Marokko, des te meer welkom. Want er zijn juist de laatste maanden weer belangrijke ontwikkelingen in en om de strijd in dat land.

Zo kondigde koning Mohammed VI in juni hervormingen, een referendum over een nieuwe grondwet en verkiezingen aan. Maar in het nieuwe bestel zou de vorst greep houden op leger, en veiligheid, en ook over de religie. Kort na de koninklijke toespraak volgde er dan ook een grote protestdemonstratie in Casablanca: 10.000 deelnemers. Het referendum over de grondwet vond op 1 juli plaats en gaf in de stembus een overweldigende meerderheid voorstanders te zien. Veel mensen zullen er een stapje in de goede richting in gezien hebben, met een premier die nu vanuit de grootste partij in het parlement en niet langer door de koning werd aangewezen. Propaganda van staatswege speelde ongetwijfeld een rol. Tegenstanders bleven het ondemocratische karakter van de grondwet hekelen, en bleven demonstreren ook, in Tangiers, Rabat, Casablanca, Marrakesh. Terecht namen ze met een béétje halfslachtige democratisering geen genoegen. Eén van de vakbonden in Marokko, de CDT, boycotte het referendum al.  

De maanden erop waren er nog steeds protesten. Vóór het referendum liet politie demonstranten soms begaan, kennelijk met het idee dat ze geen wezenlijke bedreiging vormden, misschien ook uit PR-overwegingen. Zo betoogden duizend mensen op 6 juni in Rabat vanwege de dood van een demonstrant. Die dood liet dan weerr zien dat de ‘terughoudendheid’ van veiligheidstroepen bepaald niet altijd gold: de betoger was geslagen door politie. Na het referendum versnipperde en verzwakte de protestbeweging. Maar verdwijnen deed ze niet. 

In november kwamen er dan verkiezingen in het kader van de per referendum doorgeduwde hervormingen. Inmiddels is er een nieuwe regering, met een opmerkelijke samenstelling. Aan het hoofd staat een premier vanuit Islamistische kring, lid van de Partij voor Gerechtigheid en Ontwikkeling PJD.Die had bij de verkiezingen flink gewonnen en meer dan een kwart van de parlementszetels behaald. De regering bevatte echter ook coalitiepartners: de nationalistische Istiqlal, de koningsgezinde MP én de socialistische PPS. Rechts, links, relegieus, seculier, allemaal in één, uiteindelijk toch wel erg koninklijk, kabinet.

Opmerkelijker nog dan de partijpolitieke samenstelling – zo ongeveer iedereen doet mee, hetgeen vragen oproept over de verschillen tussen die partijen – is nog een ander aspect. De regering telt welgeteld één vrouwelijke minister. Eerdere regeringen telden tussen de twee en zeven vrouwelijke ministers, dus dit is een stap achteruit. De ene vrouwelijke bewindspersoon is Bassima el-Hakkawi, beheert het ministerie van Solidariteit, Vrouwen, Gezin en Sociale Ontwikkeling… en is lid van dezelfde islamistische partij als de premier. De seculiere partijen leverden géén vrouwelijke ministerskandidaten. El-Hakkawi sprak op zichzelf rake woorden: “zoals gewoonlijk zoekt men naar redenen om geen vrouwen te benoemen, terwijl men geen redenen zoekt waar het om mannen gaat. De omsnandigheden om mannen te benoemen zijn er altijd, maar ze zijn er nooit om vrouwen te benoemken, En dat is iets dat we moeten overwinnen.” Uit seculiere hoek is er begrijpelijke zorg over de impact die islamistische regeringsdeelname voor vrouwenrechten heeft. Dat slaat ergens op, maar de nalatigheid van juist seculiere partijen om zich hard te maken voor tenminste vrouwelijke ministerskandidaten, laat zien dat ook zij niet bepaald consistente voorvechters van vrouwenbevrijding zijn.

Het is ook te simpel om seculiere partijen als voorstanders, en islamisten simpelweg als tegenstanders, van vrouwenrechten te zien. Een artikel hierover op Jadaliyya.com waaraan ik één en ander ontleen, geeft aan dat vooral de wijze waarop de verschillende tradities vrouwenrechten beargumenteren, verschilt. Seculiere partijen beroepen zich veelal op internationale verdragen en rechtsbeginselen, hetgeen ze kwetsbaar maakt voor het verwijt dat vrouwenrechten langs die weg ‘opgelegd’ worden. Vanuit islamisten als el-Hakkawi wordt veel meer gezocht naar bronnen binnen de Islam om vrouwenrechten in te funderen. Gezien ervaringen met islamisten aan de macht in andere landen, is scepsis daarover op zijn plek. Maar die scepsis mag dan wel ondersteund worden door dáden, en daarvan is vanuit seculiere en ‘linkse’ hoek vaak niet erg overtuitgend sprake. Natuurlijk is vrouwenbevrijding iets méér en vooral iets ánders dan het pushen van vrouwen in regeringsfuncties. Maar zelfs op dat, voornamelijk symbolische, niveau, brengt gevestigd links weinig tot niets tot stand. Zoals op zoveel puntern moeten we voor diepere verandering daar doodgewoon ook niet zijn.

Na de verkiezingen verschenen er tekenen dat de sociale strijd niet wegebt, maar eerder opleeft. Dát biedt het soort van perspectief dat geen referendum of parlementsverkiezing ooit kan bieden. In Taza, waar in december al protest was, betoogden mensen begin januari dagen achter elkaar. Hoge werkloosheid onder jongeren is daar, zoals in Marokko als geheel, een belangrijke aanjager van de woede. Woensdag 4 januari lanceerde een groepering van werkloze academici protesten buiten overheidsgebouwen. De politie viel, volgens enigszins onduidelijke berichten overigens, aan, overreed een demonstrant, waarna betogers een politiewagen in de fik staken. De dagen erop bleven mensen betogen en hield de politie zich wat meer op de achtergrond. EA Worldview heeft een artikel erover met videomateriaal erbij. 

Rond dezelfde tijd werd ook nog Mouat Belghouat, een kritische rapper die deel is van de 20 Februari Beweging en in september was vastgezet omdat hij betrokken zou zijn bij een vechtpartij met koningsgezinden, vrijgelaten uit de gevangenis in Casablanca. Meteen liet hij zich alweer kritisch horen. “Dankzij rap heb ik ik me verbonden aan de mensen en hun noden. Onze eisen zijn gigantisch”, zei hij. “We hebben een nieuwe deal nodig, er is teveel onrecht. Ze brachten er een nieuwe regering in, maar dieven genieten nog steeds straffeloosheid. We moeten van dat tuig af komen”, zei hij. Reacties van publiek op optredens die hij meteen ging geven, wezen er op dat het geluid van de 20 Februari Beweging nog steeds weerklank vindt.

En nog maar enkele weken terug werd dramatisch duidelijk hoe diep de wanhoop en de woede die in Tunesië op 17 december de aanzet voor volksverzet was, ook in Marokko is. Maar liefst vijf mannen staken zichzelf op 18 januari in Rabat in brand. Zij hadden geprobeerd voedsel en water te brengen naar een groep demonstranten die al twee weken actievoerden bij een overheidsgebouw in die stad. Dat werd hen echter onmogelijk gemaakt, waarna ze zichzelf in brand staken Een cordon veiligheidstroepejn belette het brengen van eten en drinken sinds enkele dagen. Ook de demonstratie waar deze zelfverbranding plaatsvond, waaraan pakweg 160 mensen meededen, was een protest tegen de hoge jongerenwerkloosheid. Het is die sociale onvrede die het voortdurende protest blijft voeden. Verkiezingen, een nieuwe grondwet en een nieuwe regering hebben aan die onvrede en de reden ervan niets wezenlijks veranderd.

De 20 Februari Beweging en de strijd die zij voert zal dan ook ongetwijfeld doorgaan en haar verjaardag met forse actie onderstrepen. In die strijd verdient deze beweging solidariteit. De bijeenkomst die de Anarchistische Groep Amsterdam op 4 februari organiseert – 16.00 uur in de Anarchistische Bibliotheek, 1ste Schinkelstraat 14-16, Amsterdam – kan voor zulke solidariteit een mooi handvat zijn. Op die bijeenkomst spreekt Ikram Chiddi, voorzitter van de Marokkaanse Vrouwen Vereniging Nederland en iemand die zich ingezet heeft in de 20 Februari Beweging in Nederland.  De moeite waard!

(1) toevoeging 29 januari 19.43 uur: oops, gisteren vergeten datum en dergelijke, en ‘break’ onder de eerste alinea, toe te voegen. Bij deze alsnog gedaan.

Afgelopen vrijdag nam ik deel aan de manifestatie “Beat the Borders” in Amsterdam. Dit was een bijeenkomt van stellingname en actie tegen de onderdrukking en uitsluiting van vluchtelingen, migranten met en vooral ook zonder verblijfsvergunning, een actie tegen grenzen en tegen beperkingen van het recht om te reizen naar en te wonen waar je wilt. Een actie dus, minstens impliciet, tegen het recht van staat en regering om mensen daarin beperkingen op te leggen, uit te maken wie wel en wie niet Nederland binnen mag komen en er mag blijven. Een actie voor vrijheid van migratie dus, een wezenlijk mensenrecht. Kortom, een actie die deel is van een absoluut noodzakelijke strijd.

De bijeenkomst vond plaats in enkele zaaltjes in een gebouwencomplex aan de Overtoom 301. En die zaaltjes zaten een groot deel van de tijd flink vol, het was goed druk, ik schat dat er tussen de honderd en tweehonderd mensen zéker waren. Veel van de aanwezigen kende ik totaal niet, hetgeen ik een pluspunt vond. Er was allerhande muziek en poëzie. Joke Kaviaar, strijdster tegen en vlijmscherp commentator op de repressiepolitiek tegen vluchtelingen, droeg voor uit het soort eigen werk dat de laatste tijd doelwit is van muilkorverij door Justitie tot arrestatie aan toe . Doorbraak droeg bij aan het programma met drie mensen die gedichten en columns voordroegen. De Anarchistische Groep Amsterdam was er met leesmateriaal voor verspreiding. Daar nam ik dus een stapeltje exemplaren van Directe Actie mee die me afgelopen zaterdag rond de Occupy-lezingenmiddag in Tilburg goed van pas zijn gekomen. En ik kwam wat oude bekenden tegen, erg fijn. Maar het was geen linksradicale reünie, veel van de aanwezigen waren bovendien bemoedigend jong, en de man-vrouw-verdeling was ook positiever – relatief meer vrouwen – dan je vaak toch in linkse kringen ook meemaakt.

Hart van de manifestatie waren een aantal Somaliërs, een groep die deze winter een tijdlang een tentenkamp in Ter Apel heeft opgezet, het tweede tentenkamp trouwens, want in november was er een soortgelijke actie geweest. Ze hadden geen opvang, konden niet terug en verzetten zich door middel van dit kamp tegen hun gedwongen leven op straat. Uiteindelijk konden ze toch naar een asielzoekercentrum en deden ze een nieuwe asielaanvraag. Aan de ellende van het leven op straat kwam een eind, aan de onzekerheid over hun plek in Nederland niet. Het gevecht gaat door, zeker omdat er andere vluchtelingen zijn die ook op straat dreigente belanden, zonder uitzicht en vol onzekerheid. Op het weblog Vluchtelingen Op Straat zijn meer artikelen te vinden waarin de gang van zaken terug te lezen is, evenals foto’s van het tentenkamp in ter Apel.

Sommigen van de Somaliërs voerden het woord, als onderdeel vann een radioprogramma dat ter plekke werd gemaakt vanuit de betrokken stichting M2M, Migrant to Migrant. Indrukwekkende mensen. Ze riepen op, niet alleen tot nieuwe demonstratieve actie, maar tot samenwerking tussen vervolgde vluchtelingen uit allerlei landen die van staatswege op straat gezet zijn. Het gaat hier om de absolute onderkant van de Nederlandse maatschappij, om mensen die totaal worden uitgesloten en van een behoorlijk bestaan beroofd… zolang de staat ermee wegkomt. Maar de staat komt er niet zomaar mee weg. Daarvan is het verzet van deze Somaliërs, en de solidariteit waar de manifestatie een onderdeeltje van vormde, een signaal. De ondertitel van de manifestatie Beat the Borders was niet voor niets: “Walk like a Somali”.

Zelf was ik uitgenodigd om een bijdrage aan het programma te doen, hetgeen ik een grote eer vond. Aanvankelijk wilde ik wat liedjes zingen, maar omdat ik tijdelijk zonder tanden zit, had ik ervoor gekozen om die liedjes niet door geslis te laten bederven. Een toespraakje leek me beter. Maar voor de zekerheid had ik wel mijn gitaar en wat liedjes bij me, temeer omdat er maar weinig spreektijd was. Ter plekke kreeg ik het gevoel dat de paar woorden die ik zou kunnen spreken – op een manifestatie waarin aanwezige mensen bepaald geen tekort ana inzicht of iets dergelijks hadden in het onderwerp – weinig toe zouden voegen, en bovendien zouden wringen met de sfeer. In overleg heb ik dus een drietal liedjes gezongen. Fijn om te doen, en ik krege de indruk dat het werd gewaardeerd, al mislukte het tweede van de drie songs naar muijn gevoel een beetje. Maar het slissen viel wel mee…

Veel belangrijker is natuurlijk: hoe nu verder? Hoe krijgen we een verzet tegen het anti-vluichtelingenbeleid oop gang dat de deportatiemachine niet slechts aanklaagt, maar daadwerkelijk onttregelt. Hoe zorgen we ervoor dat minister Leers en zijn IND niet alleen worden neergezet als de onderdrukkers die het zijn, maar dat hun beleid ook daadwerkelijk wordt geblokkeerd?

Opnieuw hield Occupy Tilburg een succesvolle lezingenmiddag, opnieuw onder de titel Geld Schep Je Zo, maar nu dus nummer twee. Opnieuw was het onderwerp: de economie, het huidige minetaire stelsel en alternatieven voor beiden. Opnieuw was het zaaltje in het Sociaal Centrum, het gekraakte pand aan Stadhuisplein 250 waar Occupy haar activiteiten momenteenl houdt, goed gevuld. En, meer dan de eerste lezingenmiddag van twee weken terug, was er flinke inbreng van aanwezigen. Mensen luisterden, stelden vragen en gingen in discussie.

Sprekers waren Martijn van der Linden en Lou Keune. De eerste heeft een opleiding in economische richting achter zich, is werkzaam geweest bij banken en dergelijke, maar heeft zich kritisch herbezonnen en is inmiddels actief geworden via het Platform Duurzame en Solidaire Economie. De tweede, die vorige keer ook sprak, is docent aan de Universiteit van Tilburg en eveneens bij dat Platform betrokken.

Martijn legde uit hoe geld werd gemaakt, en gaf helder inzicht hoe – en hoe absurd – het financiële stelsel eigenlijk werkt. Zijn verhaal werd gevolgd door de vermakelijke maar ook verhelderende animatiefilm Money as Debt. Tenslotte ging Lou Keune in op de noodzaak van economische alternatieven: een economie gebouwd op duurzaamheid, waar mens en natuur – en niet geld – de kernwaarden zijn. Hij schetste eveneens de botsing die dit inhield met gevestigde belangen, met de kern van het huidige economische stelsel – winstmaximalisatie, concurrentie, groeidenken als norm – en ook met onze eigen levensstijl en –standaard.

Opvallend in zijn verhaal vond ik dat wel systeemkenmerken werden genoemd die een eerlijker en duurzamer stelsel in de weg stonden, maar dat het systeem waartegenover dat betere stelsel staat niet werd genoemd, niet expliciet van een naam werd voorzien. Het K-woord werd niet uitgesproken. Maar openlijk antikapitalisme lijkt mij toch onmisbaar, en ook allang niet meer iets dat niet wordt begrepen. Vanuit de zaal maakte iemand wél het punt dat het kapitaal gewenste veranderingen zouden blokkeren als die voorbij bepaalde grenzen zouden komen. Ik denk dat we binnen Occupy moeten zoeken naar wegen om die grenzen te doorbreken, want uiteindelijk komen de 99 procent én de duurzaamheid nooit tot hun recht zonder het kapitalisme te breken en te vervangen. Het hardop benoemen van die noodzaak is daarvoor wel belangrijk, en daar zijn we – ikzelf ook, want ik schrijf nu pas op wat ik afgelopen middag óók had kunnen zeggen… – nog wat voorzichtig in. Niet iedereen binnen Occupy onderschrijft trouwens die door mij hier gestelde noodzaak om het kapitalisme op te doeken en niet alleen maar flink bij te schaven. Ook dat is meer discussie waard, zonder dat dit trouwens het samen in beweging blijven hoeft te blokkeren.

Lezingen en film leidden tot vragen en discussie, deels van technische aard – ‘hoe werken derivaten?’, dat soort zaken – deels ook opiniërend. Mij viel in de inleiding van Martijn bijvoorbeeld een schokkende grafiek op: de productiviteitsgroei en lonen gingen tot kort na 1970 ongeveer gelijk op. Daarna bleven lonen echter steeds verder achter bij de productiviteitsgroei. Kennelijk worden mensen op de werkplek beroofd van een steeds groter deel na van de opbrengst die ze maken. Kennelijk is er niet alleen een probleem in het financiële stelsel, maar ook binnen de bedrijven zelf waar deze roof plaatsvindt.

Andere dingen kwamen in de discussie naar voren: de noodzaak om mensen wakker te schudden, de botsing die zou ontstaan als beoogde veranderingen zouden botsen met de macht vanuit de financiéle wereld en de rol van de politiek. Iemand vroeg: Moet er geen nieuwe politieke partij worden opgericht die aan zo n altenratieve economie werkt? Lou Keune gaf aan dat ideeën zoals het Platform die uitdraagt, ook bij ondernemers en in diverse partijen gehoor beginnen te vinden, Hij noemt de huidige tijd zelffas een ‘gouden tijd’ waar het de opkomst en ontwikkeling van allerhande alternatieven betreft. Maar hij gaf ook helder de noodzaak aan van een machtsstrijd tussen de krachten die verandering willen, en machten die deze veranderingen als bedreiging ervaren en dus tegenwerken.

Zelf bracht ik in de discussie het belang naar voren van de staking van schoonmakers: zij vechten concreet tegen de gevolgen van een eindeloze productiviteitssstijging waar zij wel groeiende werkdruk maar geen groeiend inkomen van terugzien. Over het feit dat veel van wat sociaal nopodzakelijk is, strijdig is met WTO- en EU-regelgeving – bijna elk ingrijpen in vrije prijsvorming en concurrentie is verboden – heb ik geprobeerd u duidelijk te maken dat zulike verboden ook getrotseerd kunnen worden. De WTO kan zeggen dat iets niet mag. ‘Nou en?’ is dan een prima antwoord. De WTO gaat echt gene mariniers sturen, en ook rechtszaken om hun wil kracht bij te zetten hoeven niet klakkeloos geaccepteerd te worden.

Bovenstaande is geen exacte weergaven van wat precies gezegd is, maar bevat wat impressies ervan. Belangrijk vond ik vooral ook dát er flink gediscussieerd werd. De eerste keer was daar, door een topzwaar programma, wat weinig ruimte voor. Deze keer was die ruimte goed ingebouwd, en daar maakten aanwezigen flink gebruik van. Het aantal van de aanwezigen viel me niet tegen: ik telde tegen de dertig mensen, maar een andere occuopyer telde er – kennelijk op een ander moment – vijfendertig.  Dat is maar een handvol minder dan twee weken terug, toen de nieuwigheid waarschijnlijk in het voordeel werkte. Ik zag deze keer helaas nauwelijks jonge mensen, die waren er vorige keer wel. Maar ik zag wel weer anderen die ik vorige keer niet zag,w aaronder een enkele goede oude bekende uit het linkse wereldje in Tilburg. Al met al schat ik dat Occupy Tilburg met haart r twee lezingenmiddagen in totala tussen de vijftig en de zestig mensen over de vloer heeft gekregen, incusief Occupyers zelf. Occupy als plek waar serieus, inhoudelijk en veelzijdig naar systeem, kritiek en oplossingen wordt gezocht, komt duidelijk van de grond.

Nadat de middag formeel was afgesloten, is er flink en goeddeels opgewekt nagepraat. Ik nam de gelegenheid te baat om exemplaren van het nieuwe nummer van het blad Directe Actie, gemaakt door kameraden van de Anarchistische Groep Amsterdam, aan vooral vaste Occupyers waar ik mee samenwerk en enkele oude bekenden mee te geven. Daar staat – naast een mooi stuk over revolutionaire activiteiten in Tunesië , een analyse van ene uit elkaar gedreven kraakdemonstratie in oktober, en een schitterend stukje over besluitvorming en je-ding-doen, ook een kritische Brief aan Occupy in die in oktober in Amsterdam is verspreid, waar ik kort erna wat kritische woorden heb gewijd maar die evengoed wel degelijk aandacht en verspreiding verdient. Ik kon niet eens iedereen voorzien die ik er eentje wilde meegeven, want mijn stapeltje was te klein. Gelukkig staat het ding ook online

In het napraten doken ook weer goede ideeën op. Het belangrijkste, wat mij betreft althans, is de niet enkel bij mij gevoelde behoefte om Occupy en bijvoorbeeld de stakende schoonmakers – maar ook de studenten die tegenover bezuinigingen staan – nader tot elkaar te brengen, en ook het idee om meer contact te onderhouden vanuit Occupy Tilburg met Occupy-groepen in andere steden. Het zijn ongetwijfeld punten die het waard zijn om in de wekelijkse Occupy-vergadering – komende dinsdag om 20 uur weer in het Sociaal Centrum, Stadhuisplein 350 – over door te praten.

Het rommelt nog wat na, dat rare staatsbezoek van Beartix aan de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) en Oman. De discussie, als dat niet teveel eer is voor de uitwisseling van commentaren, gaat zoals zo vaak voornamelijk over bijzaken. De hoofdzaken zitten buiten beeld, en vinden bijvoorbeeld plaats in kerkers van Oman.

Eerst die bijzaken. Ik doen natuurlijk op de heisa over de hoofddoek van Beatrix, de tweet van Wilders, de reactie van Beatrix en aanpalende ruis. Bea gaat met doek over hoed naar moskee. Wilders twittert dat het een wanvertoning was en stelt zelfs Kamervragen. Is een hoofddoek immers geen teken van onderdrukking van de vrouw? Beatrix noemt dat “echte onzin”, aldus de Volkskrant, “al was het alleen maar omdat vrouwen in deze streek helemaal niet worden onderdrukt.” Maxima doet er nog een schepje boven op. Zij zegt dat in vooral de VAE jongens zich meer zorgen moeten maken, gezien de grote meerderheid van vrouwen die studeert, en het grote aantal vrouwelijke nioeuwe ondernemers: beiden 70 procent. Premier Rutte valt Beatrix bij en legt uit dat de konionklijke hoofddoek gedragen werd als teken van respect bij het bezoek aan een moskee. Niet aan de hand dus, behalve dan voor Wilders die na het hele gedoe drie zetels in de peilingen was kwijtgeraakt. Zijn aanhang blijkt gezagsgetrouw, óók als het een traditioneel koninklijk gezag betreft, óók als die gezagstrouw ze in botsing brengt met hun verering van de Grote Leider. Veerschillende elementen van rechts denken kwamen hier in botsing, ten nadele van Wilders. Dat laatste is winst. De betoonde loyaliteit aan Beatrix is dat echter geenszins.

Ik zie namelijk geen reden voor de lofpijzingen die Beatrix uit progressieve hoek kreeg. Ja, wat Wilders deed was zijn gebruikelijke stijl van fascistische provocatie. Nee, het dragen van een hoofddoek is geen bevestiging of erkenning van vrouwenonderdrukking. In dit specifieke geval was het vooral beleefdheid jegens de gastheren van de bezochte landen, wellicht ook een provocatie om Wilders op de kast te krijgen zoals Trouw-columnist Ephimenco stelt. Maar we moeten niet gaan doen alsof Bea, door deze kledingskeus en haar opmerkingen erover, een multiculturele heldendaad heeft begaan of zoiets. En we moeten helemáál niet meegaan met de positieve toonszetting van het koninklijike stel over de gastlanden. Nee, het dragen van hoofddoeken is geen teken of bewijs van vrouwenonderdrukking. Maar daar volgrt niet uit dat die vrouwenonderdrukking in de twee bezochte landen niet bestaat, niet ernstig is of iets dergelijks. Het gaat hier om repressieve staten. Vrouwenonderdrukking bestaat daar, is er springlevend. Die zit alleen niet in de hoofddoeken, maar in de praktijken binnen families, in het dagelijks leven, in dát deel van het bestaan van mensen die Beatrix niet te zien zal hebben gekregen.

Vrouwen worden ook nog in meer algemene zin onderdrukt: als onderdanen, net als mannen, van een politiek autoritair bestel zoals dat van de VAE, dat geen democratie kent, en waarin voor het eerst landelijke verkiezingen plaatsvonden in 2006 – voor de helft van de zetels van een orgaan met slechts adviserendee bevoegdheid. Nog in april vorig jaar werden in dat land vijf mensen die zich voor méér democratie inzetten, gearresteerd. Dat die onderdrukking zich niet spécifiek op vrouwen richt, betekent bepaald niet dat vrouwen niet onderdrukt zijn langs deze weg van repressie en gebrek aan zeggenschap. Det het aantal meisjes dat hoger onderwijs volgt, sterk is gegroeid, is mooi. Maar het heft deze soorten ongelijkheid en onvrijheid niet automatisch op.

Wilders uithaal naar de hoofddoekdracht van Bea was reactionair. Maar het koninklijke verweer was deels apologie voor de bezochte regimes, en evenzeer reactionair. Tussen die twee kiezen is voor linkse mensen nergens voor nodig, zelfs schadelijk. Kiezers prijzen omdat ze traditionalisme en hoflakeierei prefereren boven fascistische provocaties ga ik niet doen. Want dáár – en niet zozeer om de inhoud van de provocatie zélf – ging het weglopende kiezers vooral om: láát onze koningin toch! Dat dit alles tot zetelwinst voor de SP leidde – dáár bleken kiezers die de PVV de rug toe keerden nu vooral heen te gaan – , zoals een peiling aangeeft, is fijn voor die partij. Misschien dat er op deze wijze nog eens een Koninklijke Weg naar het Socialisme kan worden bewandeld. Maar linkse politiek is nog wel iets anders dan dat.

Bij dit alles is, zoals gezegd, de hoofdzaak bij uiten beeld gebleven. Wat moest de koningin sowieso in die landen? Welnu, zakendoen, of preciezer gezegd, het zakendoen van ondernemers ‘faciliteren’, een teveel gebruik moeilijk woord voor makkelijker maken.Zaken met ene bewind dat arbeiders en hun rechten vertrapt. Tijdens het staatsbezoek ledde dat heel even tot een publicitair probleempje. Er bleken al sinds december 22 mensen in hongerstaking te zijn in Oman. Zij waren vorig jaar opgepakt tijdens het soort protesten dat destijd het toen al voorgenomen staatsbezoek publicitair lastig maakte. De hiongerstakiers vinden hun veroordelingen, gevangenisstraffen van zes maanden tot maar liefst vijf jaar, wegens onder meer het blokkeren van wegen en het bezit van springstoffen, onrechtvaardig. Ze worden nu gedwongen gevoed in een ziekenhuis.Dit kwam op 8 januari naar buiten, vlak voor het staatsbezoek Oman zou bereiken. Op 10 januari concludeerde een commentaar in Trouw dat het staatsbezoek eigenlijk dus toch niet zo’n goed plan was. Nee, je kunt niet elke dictatuur boyrcotten, aldus de strekking. Maar uitgerekend op bezoek gaan terwijl de repressie in de gaten loopt, is minder geslaagd. Tips aan regimes, derhalve: houdt uw kerkers nog wat méér gesloten, zorg dat er nóg minder nieuws naar buiten komt, want de banvloek van Trouw is een risico dat niet genomen kan worden…

Intussen blijkt niet alleen de repressie in Oman er in te hakken. Ook het verzet zelf gaat door. Op 8 januari betoogden enkele tientallen migrant-arbeiders uit India uit protest tegen het niet uitbetalen van hun loon. 27 van deze arbeiders liepen daarom een mars van 20 kilometer. Het gaat om schoonmakers, in dienst van een schoonmaakbedrijf dat een contract had van een groot autobedrijf. De parallel met arbeidsverhoudingen in de schoonmaaksector in Nederland – ook uitbesteding van opdrachtgever via schoonmaakbedrijven – is opmerkelijk.

Het was niet de de enige arbeidersactie deze maand in Oman. Op 16 januari berichtte Gulf News dat arbeiders op het vliegveld van Muscat een staking voor betaling van overuren hadden beëindigd, zonder bevredigend resultaat, onder sterke druk van autoriteiten. Bovendien bleek dat één van de stakers spoorloos was. Misschien dat we tijdens een komend staatsbezoek van Beatrix vernemen dat deze arbeiders in hongerstaking is. Of erger.

Onderstaand stuk schreef ik voor de website van Doorbraak. Daar is een mooi geïllustreerde versie ervan te vinden. Hier ff wegklikken dus zometeen, en daar gaan kijken

Nigeria was afgelopen twee weken het toneel van een groot en belangrijk sociaal conflict. Eerst verhoogde de regering de benzineprijs door subsidies erop af te schaffen. Al snel kwamen er felle straatprotesten op gang, gevolgd door een grotendeels algemene staking. Onder druk daarvan draaide de president de subsidieverlaging voor een deel terug, waardoor de prijsstijging beperkt bleef. Het verzet van arbeiders heeft dus resultaat gehad, maar van een volledige overwinning is geen sprake.

De prijsverhoging van benzine ontstond toen de regering op 1 januari de subsidie op benzine ophief. Het argument daarvoor was dat het geld – naar schatting 8 miljard dollar, pakweg zes miljard euro - nodig was om de infrastructuur, met name in de oliesector zelf, te verbeteren. In Nigeria wordt veel olie gewonnen, maar capaciteit voor verwerking is er niet, waardoor het land benzine moet importeren. IMF en dergelijke drongen ook aan op afschaffing van de subsidies.

Maar wat uit neoliberaal oogpunt heel rationeel lijkt, is voor de straatarme bevolking van Nigeria een heel ander verhaal. Mensen beschouwen de subsidie op olie als zo ongeveer het enige voordeel dat zij merken van die enorme rijkdom aan olie die het land bevat. Ze hebben benzine nodig, niet slechts voor auto’s en brommers en dergelijke, maar ook om generatoren draaiende te houden als de stroom weer eens uitvalt. Met een inkomen dat voor heel veel mensen niet boven de 2 dollar per dag uitkomt, hakte de afschaffing van subsidies er fors in. De benzineprijs steeg prompt van 35 cent naar 72 cent. De verhoging was niet van te voren aangekondigd, hetgeen de schok en woede nog groter maakte. Mensen geloofden ook niet dat het uitgespaarde geld werkelijk voor verbetering in de infrastructuur gestoken zou worden. Het zou wel in de zakken van corrupte politici – die topsalarissen van een miljoen dollar hebben – verdwijnen, zo dachten veel mensen. Gezien de overweldigende corruptie in Nigeria was dat een gerechtvaardigde gedachte.

Dezelfde week gingen mensen dus al kwaad de straat op. Twee vakbonden kondigden aan protesten op gang te zullen brengen; “we zullen noch capituleren, noch ons terugtrekken”, stond in hun verklaring. Op 2 januari al was er woede op de straten van Lagos en Ilori. Aljazeera heeft wat Twitterberichten en foto’s van die dag. Een mooie: “Goodluck Has Become Badluck – Go Jonathan Go!” op een protestbord in de hand van een betoger. Jonathan Goodluck is de naam van de president van Nigeria. Op 3 januari waren er ook felle demonstraties in Lagos en in Ilori. Politie had al de dag ervoor traangas gebruikt tegen demonstranten in de hoofdstad Abuja http://

Na de eerste straatprotesten volgde een landelijke staking, aangekondigd op 4 januari, daadwerkelijk begonnen op maandag 9 januari. Op 10 januari waren er demonstraties en botsingen met politie, in Lagos, waar een dode viel, in Kano, wara vijf mensen omkwamen en vakbonden verdere protesten afbliezen, in Bauchi waar de politie met traangas schoot. In Lagos liep het aantal betogers in de duizenden.  In Kano gebeurde iets extra belangwekkends. Actievoerders bleven ‘s nachts op de Silver Jubilee-Rotonde. Die werd omgedoopt in Subsidy Square, het Subsidie-plein, door sommige betogers ook al aangeduid als Tahrir-plein Kano. Het bericht van Sahara reporters waar dit vermeld stond – voorzien van een mooie fotoreeks heeft de veelzeggende titel: “Occupy Nigeria Activists Set Up ‘Tahrir Square’in Kano City“. Occupy Nigeria! Die term werd meer gebruik voor de protesten, die daarmee veel meer bleken te zijn dan ‘enkel’ een protest tegen de afschaffing van de brandstofsubsidie. In Kano vond volgens Aljazeera later een sit-in plaats. In Lagos demonstreerden volgens hetzelfde bericht van 12 januari 10.000 mensen.

Na vier dagen schortten de vakbonden de staking op. Dit ondanks de uitspraak van een vakbondsleider dat ze pas gingen onderhandelen “als de prijs tot 65 Naira werd teruggebracht”, de benzineprijs vóór de afschaffing van de subsidies. Er kwam toch overleg met de regering, maar een vakbond van personeel in de olie-industrie had ook aangekondigd dat ze op maandag 16 januari die industrie door een staking wilde platleggen. De onderhandelingen stonden dan ook stevig onder druk. Aanvankelijk leken ze te mislukken, waarmee hervatting van de stakingsbeweging in zicht kwam. Dat was afgelopen zaterdagavond. Maandagochtend echter had de president een verlaging van de olieprijs toegezegd, van 72 naar 60 cent. Onderhandelingen met de vakbonden gaan verder. Die vakbonden hebben de staking alsnog opgeschort. Het ís resultaat van de arbeidersacties die niet vergeefs zijn geweest. Maar het is wel een beperkt resultaat. En de prijs is hoog. Politie heeft herhaaldelijk met scherp geschoten, en het totale dodental staat op tien. Van “capitulatie” was geen sprake, maar van “terugtrekken” vanuit de vakbeweging helaas wel degelijk.

De staking en protesten in Nigeria hebben een belang dat vér uitstijgt boven een plaatselijk conflict rond brandstofprijzen. Nigeria is een groot en belangrijk land. Met 160 miljoen inwoners is Nigeria het land met het grootste inwonertal van Afrika, bijna twee keer zoveel als Egypte. Een succesvolle arbeidersopstand in Nigeria heeft uitstraling vér over de grenzen van het land heen. Nigeria is een internationaal belangrijke olieproducent, met dagelijks 2 tot 2,5 miljoen vaten olie. Niet voor niets maakte Shell, één van de belangrijkste oliemaatschappijen die in Nigeria zaken doet, bekend dat ze de situatie rond de staking nauwlettend in de gaten hield. Verlamming van de oliesector in Nigeria heeft internationale weerslag, zeker in een tijd dat de oorlogsdreiging rond Iran de olieprijs toch wereldwijd al omhoog jaagt.

Maar er is een derde aspect aan de strijd in Nigeria dat aandacht vraagt. Stakingen en protesten tegen prijsstijging zijn niet de enige vorm van ingrijpend maatschappelijk conflict in dat land. De sociale beweging tegen de benzineprijsstijging staat haaks op een treurigmakende andere strijd: die vaneen gewapende Islamistische groep tegen de Nigeriaanse staat. De sekte heet Boko Haram, is al jaren actief met bloedige aanslagen, en eist invoering van islamitische Sharia-regelgeving in Nigeria. Dat land is religieus en etnisch sterk verdeeld, met een voornamelijk christelijke bevolking in het zuiden, een voornamelijk islamitische bevolking in het noorden van het land. Olie, havens en daarmee veel economische activiteit bevinden zich in het zuiden. Daar is de levensstandaard dan ook beduidend hoger. Cijfers over alfabetisering, met name bij vrouwen, over inkomen en over gezondheid, laten dat duidelijk zien.  Een bevolking van het noorden, nog erger verpauperd dan die in het zuiden, en ervan te onderscheiden door religie… dáár speelde Boko Haram op in. Regeringen hadden als antwoord weinig anders dan onderdrukking in de aanbieding, en zo smeult er een bloedig conflict, met aanslagen en tegengeweld.

De stakingsbeweging echter bundelt mensen, niet langs regionale, etnische of religieuze lijnen, maar langs sociaal-economische lijnen. Het gaat hier om arme mensen – ongeacht geloof of etnische groep – tegenover een steenrijke elite. Het gaat hier om een conflict waarin sociale rechtvaardigheid en zeggenschap tegen corrupter machthebbers wordt geëist, ene conflict waaruit bevrijdende en rechtvaardige oplossing minstens denkbaar is. Dat biedt iets van hoop, waar het conflict tussen staat en Boko Haram voornamelijk wanhoop en een dreigende burgeroorlog ter bieden heeft. “In Maiduguri, de geboorteplaats van de sekte, weet de bevolking niet (…) wie ze meer moet vrezen, Boko Haram of het leger en de politie”, aldus Trouw. De hoopvolle kanten van het stakingsconflict krijgen extra accent waar het al om méér gaat dan enkel die subsidies. We zagen al de aanduiding ‘Occupy Nigeria’ opduiken, en de eis dat de president diende op te zouten. We zien ook brede protestgeluiden, niet enkel van stakende arbeiders en demonstrerende armen. Seun Kuti, de zoon van befaamd musicus Fela Kuti, sprak actievoerders toe. “Voedselprijzen omhoog, brandstofprijzen omhoog, intussen salarissen van gewone Nigerianen niet omhoog.” Op t-shirts van aanwezigen stond: “verwijder corruptie, niet subsidie”.  Achtendertig schrijvers namen het in een verklaring voor de protesterenden op en koos nadrukkelijk hun kant. Onder hen de beroemde Chinua Achebe. Dit is meer dan enkel een sociaaleconomisch arbeidersprotest. Dit heeft dimensies van een volksprotest dat zowel breder is als dieper gaat.

Intussen is, door het opschorten van de staking, wel veel vaart weggenomen door de vakbonden. Zoiets is niet zonder risico. het is niet niets om te gaan staken: je steekt er als arbeider je nek mee uit, je riskeert iets. Afblazen en dan weer opnieuw een steking uitroepen betekent: van arbeiders vergen dat ze deze stap twéémaal in korte tijd zetten. Dat is méér onzekerheid voor vakbondsleden, twee keer aan hen vragen risico nemen, en daarmee riskanter dan gewoon vragen om dóór te staken. Wat de eerste keer lukt, slaagt niet gegarandeerd de tweede keer ook. Arbeidersstrijd is nu eenmaal niet een soort elektrisch apparaat dat je naar believen aan- en uit kunt zetten met  een schakelaartje. Maar kennelijk heeft hun leiding bij de leden – twee miljoen in totaal – genoeg gezag om zowel stakingen op gang te brengen alsook ze weer af te blazen. Dat duidt op een zwakte in het hart van de strijdbeweging: die heeft, onderaan waar het erop aan komt, blijkbaar niet de zelfstandige kracht om zelf haar koers te bepalen, ongeacht wat de vakbondsleiding beslist. Ontwikkelingen als het Occupy-protest in kano zouden echter wel eens kunnen duiden op het opbouwen van precies dat soort krachten van onderop. Als dit klopt, is het een bemoedigende  ontwikkeling.

Dat er nu een gevechtspauze is, duidt op enkele zaken. De druk van het protest was groot, zo groot dat de president het niet simpelweg kon negeren. Hervatting of doorzetten van de staking, nu ook in de olie-industrie, had de crisis enorm doen escaleren en had diens macht rechtstreeks bedreigd. Maar helemaal toegeven om rust te kopen was ook geen optie: de president zou daarmee vleugellam zijn geworden en hebben laten zien dat hij niet tegen de arbeidersstrijd op kon. Al enkele malen eerder hadden machthebbers in Nigeria al onder soortgelijke druk van prijsverhogingen n moeten afzien, en herhaling daarvan was voor president Goodluck niet aantrekkelijk. Gedeeltelijk terugdraaien van de prijsstijging haalde iets van de druk weg, maar tegelijk haalde de president daarmee ook iets van de beoogde besparingen toch binnen.

Voor de vakbondstop gold iets soortgelijks in spiegelbeeld. Ze konden, na hun retoriek van gene capitulatie en geen terugtocht, bij hun leden niet aankomen zonder iets van resultaat. Maar doorgaan nadat er een regeringsconcessie was gedaan, had ze in frontale aanvaring met het hele establishment gebracht. Daarmee zou aan hun rol als erkende overlegpartners en daarmee toch enigszins déél van het establishment een eind zijn gekomen, in ruil voor een onzeker avontuur. Voor hen was een compromis de veiliger optie.

Maar voor arbeiders, de armen en hun bondgenoten in en buiten Nigeria is hiermee het verhaal niet voorbij. Zij hebben gevochten, niet voor een compromis maar voor volledige stopzetting van de prijsstijging. Ze hebben ervaren dat hun strijd enig effect heeft gehad. Maar ze weten ook dat de aanval – de prijsstijging – niet volledig is afgeslagen. En zij leven níét van overleg en compromis. Bovendien: de onderliggende problemen – de rijkdom aan de top, de armoede van de meerderheid, de enorme corruptie – duren voort. Of de opschorting van de staking nu uitmondt in het langdurig afblazen ervan, of dat de stakingen vrij snel weer op gang komen, Nigeria’ s confrontatie tussen arm en rijk zal tot nieuwe explosies leiden, eerder vroeger dan later.

Het anarchisme beleeft dezer dagen een zekere opleving, internationaal en ook in Nederland. We zien anarchistische aspecten binnen de studentenstrijd die Groot-Brittannië de laatste maanden van 2010 beleefde, binnen de Arabische Lente die nu al meer dan een jaar duurt, binnen Occupy. We zien ook specifiek anarchistische initiatieven. En zo kent ook Nederland inmiddels een handvol plaatselijke anarchistische groepen, zo laat bijvoorbeeld de Vrije Bond af en toe nadrukkelijk van zich horen, zo is er sinds 2010 ook een Anarcho-Syndicalistische Bond.

Teken van deze anarchistische revival is ook het feit dat tegenstanders van het anarchisme zich met nadruk doen gelden. Zo is er uit marxistische bron inmiddels een hele reeks kritieken van het anarchisme verschenen, waravan het eind nog niet in zicht is. Het lijkt me dat deze reeks van kritieken er niet zou zijn als marxisten niet het gevoel hadden dat ze de druk van een levenskrachtig anarchisme – traditioneel de rivaal/ uitdager van marxistische ambities en pretenties – niet zouden voelen. In die zin is de hoeveelheid marxistische polemieken tegen het anarchisme feitelijk een soort eerbetoon aan de kracht van een anarchisme dat, 139 jaar nadat Marx zijn anarchistische rivaal Bakoenin de Eerste Internationale uit liet gooien, het simpelweg vertikt om naar die drukbezette ‘mestvaalt van de geschiedenis’ te verdwijnen.

Maar het is niet genoeg om de marxistische kritieken op het anarchisme langs ons heen te laten glijden of als impliciet compliment voor de anarchistische overlevingskracht te incasseren. Ze moeten ook keer op keer worden weerlegd. Het onweersproken laten van mis-interpretaties en vaak regelrechte vervalsingen die veel can de marxistische polemieken sinds jaar en dag kernmerken is nodig. Anders krijgen die mis-interpretaties en vervalsingen de kracht van vanzelfsprekende waarheid die onweersproken onzin helaas meestal krijgt. Er is dus werk aan de winkel voor anarchisten.  

Vanaf nu komen er op dit weblog dan ook een handvol stukken te staan die iets van dit werk proberen te doen. Zo zal ik ingaan op een boek van John Molyneux die vanuit de Socialist Workers Party het anarchisme bespreekt in een boekwerkje. Ook komt minstens een artikel over Marxisme en anarchisme op de website Marxist.com ter sprake, en waarschijnlijk nog wel meer dat dat. Als klein startschot van deze reeks ga ik op een artikel in dat afgelopen juni verscheen op de website van de Kritische Studenten Utrecht. Het heet “A Marxist critique of Anarchism, Part one: the foundations of anarchism”, en is op persoonlijke titel geschreven door Poejesh, één van de leden van die KSU. Deze KSU is belangrijk onderdeel vaneen breder anti-autoritair actiemilieu waarbinnen specifiek anarchistische opvattingen werkzaam zijn. Poejesh poging om dit anarchisme te lijf te gaan vindt dus plaats op een plek waar dit anarchisme een goede voedingsbodem vindt.

Ik ga niet het hele stuk bespreken (1). Ik beperk me tot de nogal karikaturale weergave waarmee Poejesj één van de grondleggers van de anarchistische beweging wegzet. Het gaat daarbij om Michael Bakoenin, diens opvattingen en activiteiten, en met name diens opereren door middel van geheime samenzweringen. Dit zegt Poejesh over Bakoenins samenweerderspolitiek: “So for him the way to accomplish the revolution was by means of a secret society, called the International Brotherhood, with no more than one hundred members (according to him this was more than enough for the Brotherhood to take over the world) whose identities were secret, and it was they who would make the revolution and realize anarchy.” (2)

Maar is dat werkelijk wat Bakoenin bepleit? Hier is hij zelf, in ‘The program of the International Brotherhood’. Hij pleit voor een “secret and universal association of International Brothers”, jawel. Maar dan! “This association has its origin in the conviction that revolutions are never made by individuals or even by secret societies.” Dus het is alvast níét de Brotherhood “who make the revolution”, zoals Poejesh beweert. Dat is gewoon een foutieve weergave van Bakoenins gedachtengang. Bakoenin gaat verder: “they” (‘revolutions’ dus, PS) “are produced by the force of circumstances, the movement of facts and events. They receive a long preparation in the deep, instinctive consciousness of the masses, then they burst forth, often seemingly triggered by trivial causes.” Revolutie gebeurt gewoon, revolutie wordt niet door een groep georganiseerde revolutionairen gemáákt. Dat was de opvatting van Bakoenin.Het was trouwens ook in grote lijnen de opvatting van Marx. Daar lag het grote onderscheid tussen die twee alvast niet.

Pas in dat revolutionaire proces – dat dus plaatsvindt, Broederschap of geen Broederschap – is er een rol voor revolutionairen. Bakoenin weer: “All what a well-organised society can do is, first, to assisst the birth of the revolution by spreading among the masses ideas which give expression to their instincts, and to organize – not the army of the Revolution – the people alone should always be that army – but a sort of general staff, composed of dedicated, energetic, intelligent individuals, sincere friends of the people above all, neither vain nor ambitious, but capable of acting as an intermediary bertween the revolutionary idea and the instinct of the people.” Hier gaat het – ondanks de onaangename beeldspraak , ‘een soort generale staf’ – om het verbreiden van ideeën onder de massa, om de rol van tussenschakel tussen “de revolutionaire idee en de instincten van de massa”. Het gaat hier kennelijk bovenal op gerichte, systematische propaganda van anarchistische opvattingen, om aan te sluiten bij de elementaire rebellie die broeit onder de massa’s. Van iets dat lijkt op het overnemen van de wereld door de Broederschap is hier nergens sprake.

En dan sluit Bakoenin af met: “There need not be a great number of these men. One hundred revolutionaries, strongly and earnestly allied, would suffice for the international organisation of Europe. Two or three hundred revolutionaries willbe enough for the organisation of the larges country.” Zelfs het getal dat Poejesh gaf, klopte dus niet: honderd revolutionairen waren genoeg voor Europa, niet voor de wereld… Vreemde raadselachtigheid trouwens bij Bakoenin, want voor “het grootste land” zijn er méér nodig dan voor heel Europa, namelijk twee tot driehonderd, zoals we zagen. Waarschijnlijk doelt hij met dat grootste land dan ok op Rusland, inderdaad groter dan heel Europa bij elkaar. Hoe dan ook, van de honderd wereldoverheersers uit het citaat van Poejesh is intussen al weinig overeind gebleven.

Het ‘organiseren’ van een land of van Europa, zoals Bakoenin dat als taak van revolutionaire organisatie formuleert, is weliswaar een hachelijke formulering, onduidelijk, onscherp en daarom riskant. Hier wordt kennelijk toch iets van regie van het revolutionaire gebeuren gezocht, met het risico dat zoiets uitdraait om een minderheidsdictatuur. Maar een risico is nog helemaal niet hetzelfde als een bewuste bedoeling om het zo ver te laten komen. Het genoemde gevaar is er; de bewuste bedoeling die kant op is echter in de tekst niet te vinden. Een oproep tot wereldheerschappij door een geheim genootschap is toch werkelijk niet wat er staat. En de eerdere nadruk op propaganda, verbreiding van opvattingen in aansluiting bij wat leeft onder het volk, wijst al helemaal niet in de richting van een samenzwering om stiekem alle touwtjes in handen van een kleine groep te krijgen.

Iets steviger staat Poejesh op het eerste gezicht waar hij de praktijk van Bakoenins actvisme, en van zijn aanhangers, kritiseert. Hij stipt drie dingen aan: autoritair en despotisch gedrag van Bakoenin en zijn samenzweerders, onder meer in een opstand in Lyon in 1870; lobby-activiteit van Bakoenin bij de koning van Zweden; geklungel en zelfs regeringsdeelname van Bakunin’s aanhangers bij een revolutie in Spanje in 1873. Als dit alles wat erover gezegd wordt – niet alleen hier maar bijvoorbeeld door Marx en Engels zelf, en ook door Hal Draper op wiens inzichten Poeyesh naar mijn idee nogal leunt – klopt, dan was Bakoenin als praktische revolutionair nogal een kluns, eigengereid en bazig. Hetzelfde zou dan gelden voor zijn aanhangers in Spanje en Lyons. Leuk leesvoer is het deels wel, maar wat zegt het? Er zijn genoeg episodes van aanhangers van Marx en Engels waarin geklungeld werd. Che Guevara dacht Bolivia te gaan bevrijden maar vergat dat in het gebied waar hij zijn guerilla begon de bevolking als eerste taal een plaatselijke Indiaanse taal die hij niet beheerste sprak, geen Spaans. Gek he, dat zijn guerilla daar mislukte? Maar zegt dat geklungel iets over de theoretische inzichten van Gueavara in het revolutionaire proces, en op zijn inspiratiebronnen Marx en Lenin (en Stalin, waar Che nogal enthousiast over was, maar dat is weer een ander verhaal…)? Het is, kortom, als polemische methode tegen het anarchisme niet zo’n briljant idee om amateuristich praktisch falen van een theoretische grondlegger in de praktijk bloot te leggen en dan te zeggen: kijk, de theorie deugt niet. Niet elke theoreticus is in de praktijk van revolutie nu eenmaal even bedreven.

Maar dit gaat er dan nog van uit dat Poejesh weergave steekhoudend is, en uitlegt wat uitgelegd moet worden. Vooral op dat laatste punt faalt Poejesh. Allereerst is er het aspect van Bakoenins conspirationalisme. Ja, de man was fan van geheime genootschappen, en de man had een ego dat een andere rol dan aanvoerder daarin helaas nogal uitsloot. Maar waar kwam die obsessie met samenzweringen vandaan? Hiervoor moeten we een beroep doen op het inzicht dat Poeyesh als marxist wel zal kennen , namelijk dat het zijn het bewustzijn bepaalt, dat mensen en hun opvattingen mede gevormd worden door omstandigheden. Bakoenin was namelijk niet als anarchist geboren maar had zich in de laatste tien tot vijftien jaar van zijn leven die kant op ontwikkeld. Hij werd vanaf de jaren veertig van de negentiende eeuw revolutionair, maar dan een democratisch en nationaal revolutionair, nog geen libertair. Wel zag hij, in een gedachtengang die lijkt op het veel later door Trotski als ‘permanente revolutie’ getypeerde verschijnsel, verband tussen de nationale bevrijding van de Slavische volkeren, en de sociale bevrijding van de boerenklasse van die volkeren. Zonder sociale geen natiionale bevrijding.

Hij wilde vooral het despotisme van de Tsaar omvergeworpen zien, hij beoogde de vrijheid van vooral de Slavische volkeren van dat juk. Panslavisme en democratisch en sociaal idealisme, maar nog geen anarchisme, typeerde hem. De organisatievorm van veel van dit type politiek in die jaren was: de geheime samenzwering tegen de tyrannie. Zo was er een vroege revolutiepoging, de Decembristenopstand in Moskou in 1825, de klassieke vorm van een militaire samenzwering om een staatsgreep te plegen en daarmee een revolutie te ontketenen. Het mislukte jammerlijk.

Na diverse revolutionaire episodes belandde hij in de kerkers van de Tsaar; pas in 1861 ontsnapte hij. Daarna kwam hij, na diverse andere landen te hebben bezocht, in 1864 in Italië terecht, waar het gonsde van republikeinse ondergrondse genootschappen rond mensen als Mazzini – die in 1862 al positief over hem schreef – en Garibaldi – aan wie Bakoenin zelf een enthousiaste brief schreef. Dit laat wel zien hoerzeer Bakoenin op dat moment nog geenszins een anarchist was, maar de in die tijd gangbare cocktail van democratisch, nationaal-bevrijdend en republikeins radicalisme omarmde. Het zijn – Bakoenins situatie als deel van een internationaal revolutionair samenweerdersmilieu – bepaalde mede Bakoenins bewustzijn als samenzwerend revolutionair.

In Italië werd Bakoenin ook weer actief, en rond die tijd was hij begonnen om specifiek anarchistische opvattingen te ontwikkelen, aldus George Woodcock in zijn klassieker “Anarchism” (3); het Engelstalige Wikipedia-artikel over Bakoenin waar veel van het bovenstaande op is gebaseerd dateert diens anarchisme uit 1865. Maar organisatorisch was hij daarmee de conspiratieve erfenis die hij al meedroeg, en waarin hij in Italië ook nog eens ondergedompeld was, niet zomaar kwijt. Het is dus niet verbazend dat hij, terwijl hij herkenbaar anarchist werd, tegelijk dat anarchisme nog met hoogst ón-anarchistische middelen – hierarchisch opgebouwde geheime genootschappen – wilde bevorderen.

Tegenstrijdigheiden als deze kernmerken elke overgangsfase, elke doorbraak van nieuwe revolutionaire opvattingen. Toen Marx herkenbaar ‘marxist’ werd in de jaren veertig van diezelfde eeuw, was hij ook niet onmiddellijk alle ballast van eerdere maatschappelijke ideeën. Zo is er bijvoorbeeld zijn uitspraak uit 1843 : “zoals de filosofie in het proletariaat haar materiële wapens vindt, zo vindt het proletariaat in de filosofie zijn geestelijke wapens ” – een formulering die de latere Marx zo nooit zou neerpennen, omdat het de filosofie als een zelfstandige realiteit náást de arbeidersklasse, en even belangrijk, omschrijft. Verderop zegt hij nog: “het hoofd van deze emancipatie is de filosofie, haar hart is het proletariaat.” Net zo’n soort kronkel, waarin de arbeidersklasse vrijwel als instrument van de filosofie (en de filosofen?) wordt beschreven. Maar Marx was in deze fase de wenzenlijke rol van de arbeidersklasse in het revolutionaire proces nog maar net aan het ontdekken, jhad zijn materalistische geschiedbeschouwing nog niet helemaal op orde, was zogezegd nog niet helemaal een ‘marxist; en het is daarom inzom om dit soort nog van filosofisch idealisme doortrokken passages tot de kern van Marx ‘denken te verheffen en hem daarvoor neer te sabelen.

Voor Bakoenin gold iets soortgelijks: zijn opvattingen hebben niet meteen hun latere, veel consistentere, vorm. Het is dus misplaatst om juist de niet-libertaire organisatorische concepten van Bakoenin te zien als kern van diens anarchisme. Tekenend is dan ook het feit dat dit type samenzweringen niet alleen beperkt bleven tot het papier waar Bakoenin zijn schema’s op schreef, maar ook dat latere anarchisten zich van dit organisatiemodel niet of nauwelijks meer bedienden. Hiërarchische samenzweringsgroepen zijn nu eenmaal strijdig met anarchistische strevingen. Dat Bakoenin ze hanteerde, maakt hem tot een minder consistent anarchist. Bakoenin had nog wel meer tekortkomingen, waaronder hele ernstige. Over het anarchisme zelf zegt het allemaal echter weinig tot niets.

Over Bakoenins avontuur in Lyons ga ik het verder niet hebben hier. Ik ken de precieze toedracht niet, en vind het geen goed idee om enkel te vertrouwen in de versie die Marx en Engels ervan geven. Die is doordrenkt met polemische bedoelingen, preciezer gezegd, met het doel om Bakoenin zo ongunstig mogelijk af te schilderen. Als bron om de feitelijke toedracht te weten te komen, geef ik er niet zeer veel om. Maar nogmaals, zelfs als de geschetste toedracht de juiste is, dan nog zegt dat weinig over de geldigheid van Bakoenins anarchisme-in-ontwikkeling, maar voornamelijk iets over Bakoenins praktisch falen – een falen als anarchist, dat dan juist ook vanuit anarchistische principes zou kunnen en moeten worden gekritiseerd. Iets soortgelijks geldt ook voor Bakoenins lobby-werk bij de Zweedse kroon. Consistentie tussen theorie en praktijk was bepaald niet Bakoenins sterkste kant in die jaren. Maar het waren, nogmaals, jaren waarin diens anarchisme nog helemaal in ontwikkeling was, en nog bostste met oudere democratische en sociaal-revolutionaire opvattingen. En bij díé opvattingen paste het zoeken naar diplomatieke steun nog wel degelijk.

Poejesh echter maakt van de tegenstrijdigheid tussen Bakoenins anarchisme enerzijds en diens eerdere politieke concepten en hun uitwerking anderzijds, tot kern van hnet anarchisme zelf, tot een stok om het anarchisme als zodanig mee te slaan. Alsof de tegenstelling tussen twee zaken de kern van één van de botsende zaken zou uitmaken. Slechte polemiek, slechte analyse, goedkoop anti-anarchistisch scoren, uithalen naar wat Poejesh aan het eind van zijn stuk een “zieke sociale ideologie” noemt; maar omkleed met veel dure woorden. Het tekent het artikel van Poejesh, zoals het zoveel anti-anarchistische schrijverij van zoveel marxisten – te beginnen de twee founding fathers zelf – typeert.

(1) Op de website van de ASB staat een lezenswaardige uitvoerige reactie op het stuk van Poejesh, gewschreven door K.Fotia en eveneens op persoonlijke titel: “Response to a Marxist Critique of Anarchism” .

(2). Poejesh schrijft zijn artikel in het Engels. Doorgaans zou ik citaten eruit in het Nederlands vertalen. Omdat ik zijn woorden echter wil vergelijken met bakoenins woorden, en wil voorkomen dat er bij vertalen iets mis gaat, citeer ik zowel Poejesh als Bakoenin in de Engelse taal.

(3) George Woodcock, “Anarchism – a history of libertarian ideas and movements”, tweede editie, Harmondsworth 1975, pag. 148-149.

Schoonmakers vormen niet de enige beroepsgroep die deze week staakt en demonstreert. Ook docenten hielden eerder in de week een staking, en betoogden in Den Haag. Deze docentenstaking duurde drie dagen, en was op touw gezet door de categorale vakbond Leraren In Actie. FNV-bond AbvaKabo steunt de actie; de Algemene Onderwijsbond AOb, ook een FNV-bond, vindt staken zo pal na de kerstvakantie “niet gepast” volgens de NRC. De AOb houdt haar kruit droog tot 26 januari. Dan organiseert ze een actiedag. De versnippering, en met name de trage houding van de AOb, is jammer. Dat docenten actie voeren, is goed en juist.

De actie is een protest tegen een kabinetsbesluit om het aantal lesuren te verhogen van 1000 naar 1040 – iets waar in december ook scholieren tegen protesteerden, wegens het ‘ophokken’ van leerlingend dat daarvan het gevreesde gevolg is. Het kabinet wil ook de zomervakantie inkorten, van zeven naar zes weken. Dit komt gezamenlijk neer op langer werken, en dus hogere werkdruk. Terecht voelen docenten hier niet voor. Het is een aantasting van arbeidsvoorwaarden, en tegelijk ook van de kwaliteit van het onderwijs, als mensen langer verondersteld worden voor de klas te staan. Het is ook niet bepaald de manier om jonge mensen zover te krijgen om leraar te worden.

Niet iedereen in het onderwijs denkt er echter zo over. Een afwijzing van de staking die me een beetje verbaasde, kwam op 10 januari  van Ferry Haan, zelf leraar economie, als opiniestuk in de Volkskrant. Hij zegt: “Staken voor minder lesuren en meer vakantie – de twee grote onderwerpen – is niet te verkopen.” Dat is al een vreemde manier van de zaak presenteren: het lijkt net alsof sde stakers verkórting van lesuren en verlénging van de vakantie eisen. Maar het is de regéring die méér lesuren en een kórtere vakantie probeert door te drukken. De stakers verdedigen zich daartegen. Ze eisen niet méér, ze proberen mínder te voorkomen. Dat is één.

Dat het “niet te verkopen” is, voor ruime vrije tijd te staken, duidt op een pr-probleem. In zoverre heeft Haan een punt. Hij voegt toe: “Dat docenten geen lange werkweken hebben, maar wel een lange zomervakantie, is een clichébeeld dat klopt.” Het is een clichébeeld ja, dát klopt. Inhoudelijk klopt het echter niet. Goede lezing van Haans eigen stuk maakt dat al aardig duidelijk.

Hij legrt uit hoe de werkweek in elkaar zit voor een voltijdsdocent. Vijfentwintig lesuren voor de klas, en elk uur telt 50 minuten. Dat kopmt neer op 21 daadwerkelijke uren. Daarbij komen nog 19 uur. Daarin moet “van alles gebeuren, lesvoorbereiden, vergaderen, meentorwerk, nakijken en ga zo maar door.” de 19 uur – een aantal waar Haan aan komt door de 21 lesuren af te zetten tegen de gangbare 40-urige werkweek – zouden volgens hem “meer dan genoeg” moeten zijn voor deze zaken, die hij “de bijzaken” noemt.

Ik ben geen docent, ik kan niet inschatten of 19 uur inderdaad genoeg is voor dit alles. Haan zelf ziet echter al onraad: “Zo werkt het onderwijs echter niet.” Hij wijst op het veel voorkomen van parttime werkenden in het onderwijs. Dat ‘part-time’ geldt dan de lesuren – maar veelal niet de ‘bijzaken’. “Vooral omdat er erg veel docenten zijn waar geen stop op zit – ze geven ziel en zaligheid – doen veel docenten veel meer, dan waarvoor ze betaald krijgen.” En veel van dat werk staat onder tijdsdruk: je kunt het voorbereiden van een les die je morgen moet houden, niet tot overmorgen uitstellen. Haan zegt het niet, maar dit mechanisme – meer doen dan waarvoor mensen betaald worden – treft natuurlijk niet enkel parttimers maar in principe alle docenten. Het is dan ook aannemelijk dat velen van hen méér dan die 19 uur kwijt zijn aan de ‘bijzaken’.

En het gaat daar wel degelijk om iets dat de kern van het werk mede uitmaakt, het woord ‘bijzaken’ is misplaatst. Immers, als de les ‘hoofdzaak’is, is de voorbereiding ervan dan ‘bijzaak’? Als het afnemen van een proefwerk hoofdzaak is, is het tijdig nakijken ervan dan ‘bijzaak’? En mentorwerk, het begeleiden van leerlingen bij hun gang door het onderwijs, is dat ook ‘bijzaak’? Ik vermoed dat juist aan dit soort werk veel slopende energie op gaat. Bij voorbereiding en en nakijkwerk ontbreekt bovendien een grote bron van arbeidsvreugde: het contact met de leerling. Bij mentorwerk krijg je van dat contact vaak de wat lastiger aspecten voor de neus: hoe meer problemen van de leerling, hoe meer en te mentoren is. Mij zou het niets verbazen als juist de uren buiten het klaslokaal – waaronder ook alom gehate vergaderingen – extra zwaar worden gevonden. Het luchtige toontje van Haan over al deze ‘bijzaken’ die wel in 19 uur per week geregeld kunnen worden, lijkt me misplaatst. Uitbreiden van het aantal lesuren brengt uitbreiding ook van de ‘bijzaken’ mee. Dat verzwaart de werkweek, tot ruim boven die 40 uren. Het uitrusten via vakantie wordt dan ook nog een week ingekort. Ik vind de ergernis en woede daarover terecht.

Natuurlijk zijn er buiten het onderwijs mensen die een beetje vreemd opkijken. Als je drie weken zomervakantie hebt, is zes of zeven weken veel. Maar de docenten vergelijken hun situatie niet in de eerste plaats met die van andere beroepsgroepen – beroepsgroepen die lang niet allemaal pakken werk naar huis hoeven nemen bovendien. Docenten zullen hun situatie van morgen vergelijken met die van nu. Ze constateren dreigende achteruitgang. Daar maken ze bezwaar tegen, en daarin hebben ze groot gelijk. Dat deze staking niet altijd makkelijk uit te leggen is, met name niet aan ouders van scholieren, maar ook niet aan arbeiders met (nog) minder vrije tijd en lager loon, is waar. Maar moeilijk uit te leggen is nog iets anders dan ‘niet te verkopen’.

Zelfs Haan erkent op één punt de rechtmatigheid van de docentenboosheid. De uitbreiding van het aantal lesuren van 1000 naar 1040 noemt hij “een provocatie”. Maar, zegt hij, het is een “papieren provocatie”, want hij gelooft niet dat de onderwijsinspectie hier de hand aan zal houden. De meeste scholen gaan dat niet doorvoeren zonder bijbehorende middelen. “Wanneer scholen en docenten (en leerlingen) elkaar zo eensgezind vinden, dan is staken overbodig.” Ik zou niet bij voorbaat zo overtuigd zijn dat scholen huin been stijf houden als de regering haar beleid doorzet. Juist met staken – én met actie van leerlingen – kunnen leraren juist scholen onder druk zetten om de maatregel inderdáád niet door te voeren. Maar tegelijk moet de maatregel helemaal van tafel, zodat ook scholen die wél buigen voor de regering, onder deze – voor leraren én leerlingen nare – maatregel af komen.

Haan erkent dat achter de staking een gevoel onder docenten meespeelt dat ze te weinig gewaardeerd worden. Niet de eisen zelf, die hij ”niet zinvol” vindt, maar een dieper gevoel van onbehagen, spelen hier een rol. “De langjarige onvrede in het onderwijs zit diep. De onvrede over de bezuinigingen op passend onderwijs, de grote klassen, het gebrek aan steun.” Hij trekt een zinnige vergelijking met een bedrijfstak waar acties zijn. “De schoonmakers willen vooral ‘respect’. Dat wil de docent ook: ‘respect’.” Als leraren het gevoel hadden dat ze dat kregen, dan wilden ze volgens Haan met plezier langer werken. Maar staken voor kortere werktijd draagt aan dat respect volgens Haan niet bij.

Ik denk dat het anders ligt. Ja, de docenten willen ook respect. Juist door op het punt van werktijden effectief, met staking, van zich af te bijten, laten ze zien dat ze niet over zich laten lopen. Precies zo’n houding – zeker als die resultaat afwerpt in de vorm van het afslaan van de regerinsgaanval – kan aan zulk respect juist bijdragen. Onderwijs is een belamngrijke en tegelijk zware taak. De mensen die dat doen, hebben groot gelijk dat ze aan de energie die ze daarin steken, grenzen stellen en die desnoods hardhandig bewaken ook. Bij die verdediging verdienen ze onze steun, want goed onderwijs en goede arbeidsvoorwaarden zijn in het belang van ons allemaal. Ik hoop dat het goed druk wordt, op 26 januari.

Schoonmakers hebben hun acties afgelopen maandag hervat. Na de mooie ‘Mars voor Respect’, vorige week donderdag in Amsterdam, hadden de stakers een actie-pauze ingelast. Maar de ondernemers kwamen niet over de brug, en sinds maandag zijn er weer stakingen van schoonmakers bij diverse bedrijven. Vandaag houden actievoerders opnieuw een ‘Mars van Respect’, deze keer in Den Haag.

De eerste berichten wijzen erop dat die tweede mars niet kleiner is dan de eerste. Nieuws.nl spreekt van “ruim duizend” deelnemers, maar De Volkskrant noemt “(o)ngeveer 2500” als aantal, en ook Nu.nl houdt het op 2500 actievoerders. Nu.nl heeft ook een kleine fotoserie, waar de vastberadenheid weer van de gezichten afspat. Mooi om te zien! Hetzelfde stuk komt ook met iets veel minder moois: de reactie van Wientjes, voorzitter van ondernemersvereniging VNO-NCW. Schoonmakers waren even bij hem langsgegaan voor een reactie op hun eisen. Welnu, die reactie kwam, en getuigde van het soort neerbuigendheid waarmee bazen wel vaker olie op actievuur gooien.

Wientjes vond het bod van ondernemers in de schoonmaakbranche kennelijk wel prima, en lichtte dat aldus toe: “Twee procent loon erbij en nog een procent voor andere zaken die jullie werk verbeteren. Drie procemnt in crisistijd. Tel uit je winst.” Welke winst, mijnheer Wientjes? De Volkskrant berichtte nog op vijf januari dat de inflatie op jaarbasis 2,4 procent bedroeg. Een loonstijging van 2 procent ligt dara nog onder, en komt netto neer op inkomensdaling. Welke winst is hier voor de stakers in zicht?

Hij haalt nog een demagogische truc uit ook. “Jullie bond komt met eisen die 12 procent extra kosten. De lonen moeten met vijf procent omhoog. Dat is niet realistisch, zeker niet in deze tijd.” ‘Jullie bond ‘komt met eisen – alsof het niet stakende arbeideres zélf zijn die, ook weer met deze mars, de eisen naar voren brengen. BOnd tegen actievoerders uitspelen, dat is wat hier gebeurt. Wat we ook van de bond denken, het gaat hier om arbeiders zélf die met actie aangeven dat de bondseisen nu hun éígen eisen zijn. De poging om met zalvende woorden een wig tussen ‘jullie bond’ en de stakers te drijven, om ‘redelijke’ schoonmakers  proberen af te zetten tegen ‘onredelijke’ bondsbestuurders’ is verwerpelijk.

Dan de 12 procent. Dat lijkt een boel, als het cijfer klopt. Dat hoge cijfer wijst echter niet op het ‘niet realistische’ karakter van de eisen, maar op de grote achterstand die de arbeidesvoorwaarden iin de schoonmaak hebben. Dat stakers doorbetaling van loon in de eerste twee ziektendagen eisen, dat ze reiskostenvergoeding willen, en meer tijd om hun al zware werk te doen, duidt op die achterstand. Dat het ongedaan maken hiervan, plus een loonsverhoging die tenminste enige echte inkomensgroei inhoudt, zoveel geld kost is pech voor de bazen. Hadden ze maar eerder geld moeten steken in deze zaken, hadden ze bij de vorige staking maar nog wat verder over de brug moeten komen bijvoorbeeld. Maar wat pas echt ónrealistisch is, dat is: denken dat schoonmakers zonder slag of stoot zich met veel mínder dan dit alleszins redelijke eisenpakket gaan laten afschepen. Wie daaraan twijfelt moet nog maar eens goed naar de gezichten van actievoerders op foto’s kijken.

Wientjes vreeest waarschijnlijk precies de strijd, en de uitstraling ervan naar andere sectoren mochten de schoonmakers cucces hebben. Juist deze week viel te lezen dat de loonstijging het afgelopen jaar gemiddeld ruim achter was gebleven bij de inflatie. Succes van de schoonmakers zou dit patroon doorbreken en andere arbeiders laten zien dat loonstih jgingen die neerkwamen op inkomensdalingen niet onvermijdelijk zijn. We mogen aannemen dat Wientjes op dit soort voorbeeldwerking niet zit te wachten, en dus de stakers graag ziet inbinden. 

Hij sloeg aan het intimideren. Hij voegde “de bonden” – zijn er naast de FNV-’Bond van Schoonmakers’ meer bonden betrokken trouwens? – toe: “Ik geef jullie de raad mee: weet wanneer jullie moeten stoppen met staken. Als je te lang doorgaat, kun je wel eens verliezer zijn in plaats van winnaar.” Dit is steun in de rug van de schoonmaakbazen om hun hakken in het zand te blijven zetten tegenover de staking. Omvang van de staking, en de enthousiaste volharding op de gezichten van actievoerders, zijn aanwijzingen dat de stakende schoonmakers bepaald niet van plan zijn te verliezen. Ze verdienen in hun strijd de actieve steun van een ieder die prijs stelt op gebouwen en treinen waarin aan door hard schoonmaakwerk verwezenlijkte netheid geen zweem of spoor van slavenwerk kleeft.

Die solidariteit betreft wat mij betreft niet enkel de strijd van schoonmakers voor een betere CAO. Ook l kleinere conflicten tussen schoonmakers en specifieke bedrijven verdienen aandacht. Zo is er bijvoorbeeld een strijd gaande tegen schoonmaakbedrijf ICS dat eenzijdig werkdrukverhogende maatregelen doordrukte. Mensen van Vrije Bond en ASB hielden daarom vorige week een picketline in Den Bosch om daartegen te protesteren en teven solidariteit met de stakende schoonmakers in het algemeen naar voren te brengen. Kort daarna, begin deze week, zijn er vanuit dezelfde achtergrond ook solidariteitsposters geplakt. Dit soort kleinschalige initiatieven zijn broodnodig bestanddeel van de grotere strijd die momenteel woedt.

Op 14 januari vluchtte de Tunesische president Ben Ali onder druk van een volksopstand die in december was uitgebroken. Met die volksopstand begon de reeks protesten, revoltes en revolutie die we intussen kennen als Arabische Lente. Dieis dus inmiddels dus aan haar tweede jaar bezig. Deze Lente weet nog van geen ophouden. In een hele reeks van landen gaat de protesten door, en bereiken steeds nieuwe hoogtepunten. Een land waarvoor dat geldt, is Jemen.

Straatprotesten zijn daar sinds februari 2011 vrijwel dagelijkse realiteit. Veiligheidstroepen vielen die protesten keer op keer aan, vaak met dodelijk vuurwapengeweld. Het aantal doden loopt in de honderden. Een deel van het leger, onder een hoge officier, keerde zich tegen de president Saleh wiens aftreden de opstandige betogers eisten. Sommige stammen deden hetzelfde. Er is een afscheidingsbeweging actief. Al Qaueda, of daarmee verwante fundamentalistische groepen, opereren hier en daar ook. Het is een onoverzichtelijke toestand, door EA Worldview geduid als strijd op drie fronten: regime versus demonstranten, regime versus stammen, regime versus terroristen. Het tweede en het derde front belooft op zich geen progressieve verandering: alle kanten zijn daar reactionair. Maar de strijd verzwakt wel de greep van het bewind. De wezenlijke strijd vindt plaats tussen stedelijke betogers – en stakers, zoals we zullen zien –  enerzijds, en het bewind anderzijds.

Intussen heeft het bewind feitelijk erkend dat het niet zonder verandering kan blijven heersen. Buurlanden, Saoedi-Arabië vooral, hebben het regime daar een handje bij gehoplen en bijgedragen aan een akkoord waarin Saleh vertrekt, in ruil voor immuniteit voor zijn wandaden. Het idee is dat het regime zoveel mogelijk intact blijft, de oppositie gepaaid wordt v door het vertrek van de gehate dictator zelf, en het Westen haar steunpilaar in de strtijd tegen Al Qaeda kan houden. Het is precies die strijd waar het bewind mee schermde om steun uit dat Westen mee los te krijgen. Met dit akkoord zou de revolutie weliswaar één doelstelling – het vertrek van Saleh – bereiken, maar zonder de veel diepere omvorming van het land die demonstranten eisen. Logisch en terecht dat revolutionairen met dit akkoord geen genoegen namen en doorgingen met actie voeren. De woede van betogers zal met een recent doorgevoerde wet niet bepaald zijn afgenomen. In die wet wordt bepaald dat niet alleen Saleh, maar ook al zijn medewerkers en functionarissen, vrijuit gaan voor gepleegde misdaden. Bovendien bestaat de vrees dat Saleh zijn voor 21 februari afgesproken vertrek zal blijven uitstellen, en/of achter de schermen macht zal blijven uitoefenen. De revolutie is, met of zonder het afgesproken vertrek van de president, dus helemaal niet voorbij.

Die revolutie kent intussen een buitengewoon belangwekkend radicalisme, dat ten onrechte nauwelijks aandacht krijgt. Met ‘radicalisme’ doel ik niet op heftige actievormen, aanslagen en dergelijke. Die kun je beter ‘extreem’dan radicaal noemen, en komen uit de hoek van gewapende groepen waar niets werkelijk radicaals aan te vinden is, maar eerder die eerder een religieus conservatisme naar voren brengen. Nee, het radicalisme vindt plaats in de steden, vooral de steden van wat vroeger Zuid Jemen was. Hierbij is het belangrijk om iets van de geschiedenis van Jemen ter schetsen.

Tot 1990 waren er twee landen in wat nu Jemen is. Er was Noord-Jemen, al vrij lang onafhankelijk als voortzetting van een staat die al in de eerste decennia van de twintigste eeuw loskwam van het Ottomaanse Rijk. Het land was aanvankelijk een monarchie, later een reubliek. Er was Zuid-Jemen, tot 1976 een britse kolonie, en al snel erna een republiek waar een marxistische beweging de overhand kreeg en met Russische steun een ‘Volksrepubliek’  in het leven riep. Bedrijven in staatshanden, een politiek bestel waarin één partij dictatoriaal de dienst uitmaakte, met werkelijk sociale bevrijding had het net zo weinig te maken als al die andere éénpartijstaten die in die tijd helaas bij links in de mode waren, van Cuba tot Vietnam en China en Noord-Korea, en niet te vergeten Albanië. Hoe fijnzinnig de ‘proletarische democratie’ er werkte, bleek bijvoorbeeld bij een gewapend conflict tussen verschillende machtsgroepen in 1986. Na een vergadering van het Politbureau, het dominante machtsorgaan in dit soort staten, liet de machthebber doodleuk zijn belangrijkste opponent en diens aanhangers ombrengen door zijn lijfwachten het vuur te laten openen http://nl.wikipedia.org/wiki/Geschiedenis_van_Jemen . Dit vond plaats terwijl er een opstand woedde, die snel werd neergeslagen.

Bevrijdend was het niet, het was een dictatuur. Maar het bewind voerde wel op punten moderniseringen door in traditionele verhoudingen, bijvoorbeeld op het gebied van gelijkwaardige positie van vrouwen. In 1990, na onderhandelinge, kwam het tot een fusie tussen Nord- en Zuid-Jemen. Dat laat zien hoe weinig de fuindamenten van de sociale structuur van elkaar verschilden, ondanks de radicale retoriek. Het meer conservatieve Noorden zette de toon bij de fusie, en in yhet Zuiden hadden mensen het gevoel dat er geen rekeing met hen werd gehouden. In 1994 kwam het nog tot een opstand in het Zuiden. Maar het nieuw ééngeworden Jemen bleef één staat. De baas van die staat was de man die al sinds 1978 Noord-Jemen leidde. Inderdaad, de huidige president Saleh.

Tegen diens bewind brak dus in 2011 de huidige opstand uit. Daarin zien we een algemeen democratisch bevrijdingsstreven. Binnen dat streven zien we weerklank klank van de moderniserings-praktijken van het verdwenen linkse regime van hert zuiden, en ook een weerzin van veel zuiderlingen tegen een éénwordi9ng die teveel voelde als een Noordelijke machtsovername. Ik vermoed dat dit iets bij heeft gedragen aan de nadrukkelijke rol die vrouwen in de Jemenitische revolutie innemen. De voormalige staatspartij van Zuid-Jemen heeft zich intussen omgevormd dot oppositiepartij en draagt aan de protesten bij. Van de oude Stalinistische éénpartij-ambitie is wenig meer te bespeuren. De partij is daarmee gene revolutionaire organisatie geworden, naar mijn indruk: de revolutionaire activisten opereren niet langs partijlijnen, en dat draagt bij tot hun kracht. Maar via die partij zijn waarschijnlijk wel bepaalde linkse waardenpatronen die, weliswaar in misvormde zin, het Zuid-Jemenitische regime typeerde, doorgedrongen in de huidige protestbeweging.

De nadrukkelijke rol van vrouwen is daarmee één van de radicale aspecten van de revolutie in Jemen. Het regime heeft hier met haar lompe optreden verder toe bijgedragen. Aanvankelijk ontzagen veiligheidstroepen vrouwen., en hielden ze niet aan bij controleposten en dergelijke.Met de deelname van vrouwen aan demonstraties veranderde dat, en al maandenlang maken veiligheidstroepen geen onderscheid meer. Vrouwelijke demonstranten kregen herhaaldelijk keihard staatsgeweld te verduren. “Maar het Jemenitische bewind misrekende zich in haar inspanningen, daar deze aanvallen in feite geleid hebben tot toegenomen deelname van vrouwen in de opstand”, aldus Al Akhbar op 10 oktober 1011. Ze hielden demonstraties van alleen vrouwen, maar nemen ook deel aan gezamenlijke demonstraties met mannen. En een aantal van de meest opvallende activisten in de revolutionaire beweging in Jemen zijn vrouw.

Het doorbreken van de traditionele onderdanige rol van vrouwen is één van de radicale aspecten van Jemen’s revolutie. Er is een tweede aspect. Veel protestbewegingen in de Arabische Lente bestaan vooral uit straatprotesten, soms aangevuld met, of zelfs vervangen door, gewapende strijd. In Jemen gebeurt echter méér, net als vooral in Egypte en Tunesië overigens. Mensen protesteren niet slechts tegen het bewind, en mensen meten hun krachten ook niet voornamelijk in gewapende termen – de termen waar regimes in het voordeel zijn, en waarin een oppositie bovendien het gevaar loopt steeds meer op het regime te gaan lijken via ene militariseringsproces. Nee, mensen in Jemen ontmantelen daadwerkelijk stukken van het bewind, in een proces dat hier en daar ’parallelle revolutie’ genoemd wordt.

Het gaat hier in essentie om directe actie van arbeiders/ ambtenaren, soms studenten, soms soldaten, in instellingen waar het bewind op leunt. Zo wonnen arbeiders van Yemenia Airways, de landelijke luchtvaartmaatschappij, een tweedaagse staking. De eis van de stakers: het vertrek van de directeur. Actievoerders verweten hem corruptie en een anti-vakbondshouding. Aardig detail: de directeur was schoonzoon van president Saleh. De regering heeft de man onder druk van de staking nu geschorst. 

Er is een hele reeks van dit soort initiatieven waarina rbeiders het vertrek van hoge bondgenoten van Saleh eisen, en daartoe actie ondernemen. Time Magazine, 28 december: “De stakingen volgen een patroon. Arbeiders sluiten de hekken af van een instelling, en dan bestormen ze de kantoren van hun chefs, en eisen hun vervanging door bazen die niet besmet zijn met beschuldigingen van corruptie. Tot dusver heeft dit scenario zich afgespeeld in 18 staatsinstellingen.” Het artikel noemt onder meer de staats-TV en het hoofdkwartier van de politie in Sanaa. De actie bij het luchtvaartmaatschappij was de eerste in deze reeks. Een deelnemer aan een actie bij een militair instituut zegt: “dit is de echte revolutie, de revolutie in de instituties”.

Notes by Noon, weblog van een in Egypte wonende diplomatendochter uit Jemen, noemt instellingen waar dit soort acties zijn, onder meer de Universiteit van Sanaa, de marine-academie, de verkeerspolitie, een ziekenhuis in Taiz en een financiële instelling in diezelfde stad. Het betreffende artikel omvat ook video-filmpjes van sommige acties. Intussen wijst het stuk ook op diverse optochten van demonstranten, onder meer de Mars van het Leven, een demonstratie van Taiz naar Sanaa, 264 kilometer, in december. De titel van het artikel geeft met name de acties in instellingen de typering: “Yemen’s ongoing and parallel revolution”. Ook Aljazeera wijst in een stevig stuk op deze buitengewoon belangrijke revolutionaire ontwikkelingen. Dat artikel, “New ‘parallel revolution’ against corruption” bespreekt onder meer hoe een generaal die via zijn bestuur van een militaire instelling een belangrijke krant bestuurde, van zijn post werd ontheven na acties, kennelijk van soldaten die deel waren van het personeel. Studenten voerden eveneens actie, tegen een gehate autoritaire professor aan de universiteit van Saana.

De schrijver van het Aljazeera-stuk, Brits-Jemenitische journalist Abubakr Al-Shamani, ziet het belang van dit soort acties. “De stakingen verenigen Jemenieten, met corruoptie dat zowel door voor- als door tegenstanders van de revolutie als hoofdprobleem in het land wordt aangeduid.” Bovendien: “Het was ook niet waarschijnlijk dat mensen die zo lang geprotesteerd hebben tegen dictatuur, naar huis zouden gaan en hun eigen ‘mini-dictators’op de werkplek zouden accepteren.” Inderdaad! De ondermijning van al die ‘mini-dictators in instellingen en bedrijven geeft de revolutie in Jemen een enorme extra stootkracht. Het laat zien dat mensen zeggenschap eisen over hun bestuur, niet alleen in de regering maar ook op de plek waar ze dagelijks moeten werken. Zelf uitmaken wie je als baas  boven je maakt het hele verschijnsel ‘baas’al een stuk minder absoluut, minder imposant. Het is nog geen rechtstreeks zelfbestuur wat hier wordt bevochten. Maar het is absoluut een stap in de géést van zelfbestuur, een stap in die richting. Het laat zien dat de revolutie in Jemen geen oppervlakkige puur-politieke omwenteling beoogt, maar in de richting gaat van een diepgaandem, daadwerkelijk sociale revolutie. Dát is het soort radicalisme dat noodzakelijk is.