Chris Harman, marxist van formaat, overleden

Dat was een verdrietige schrik: ik lees zonet dat Chris Harman, revolutionair marxist en voo5aanstaand lid van de Socialist Workers Party, afgelopen dag is overleden aan een hartstilstand.

Chris Harman was veteraan van de trotskistische beweging – in het land waar hij actief was, Groot Britttannië, maar vanwege zijn talloze artikelen en vele belangwekkende boeken en ook vanwege bezoeken aan andere landen ook ver daarbuiten. Hij heeft een stevige bijdrage geleverd aan het overeind houden en verder uitwerken van marxistische analyses.

Die betroffen met name de wereldeconomie en de marxistische theorievorming rond crisis en dergelijke; ontwikkelingen in de wereld zoals de omvorming van de Stalinistische staten in marktkapitalistische richting; maar ook – in het artikel “The Prophet and the Proletariat”, uit 1994 – de rol van de politieke Islam in de laatste decennia. Ook zijn analyse uit 1992 van  allerlei vormen van nationalisme vond ik – tegen de achtergrond van bijvoorbeeld de oorlogen in Joegoslavië – zeer terzake en messcherp.

Altijd bracht hij in zijn verhandelingen de vraag naar voren: wat betekent deze of gene ontwikkeling voor socialisten, voor de stellingname, voor de strategie die revolutionair links dient te volgen? Zijn werk was steeds gekoppeld aan de praktische noodzaak  om de wereld ter veranderen, maar op doordachte, onderbouwde wijze.

Chris Harman werd in 1942 geboren. In 1961 wered hij lid vande Socialist Review Group, voorloper van eerst de International Socialists en later de Socialist Workers Party. Hij is langdurig hoofdredacteur geweest van Socialist Worker (het weekblad van die groepering), en later van International Socialism Journal, het kwartaalblad van de SWP.

Ik heb hem herhaaldelijk horen spreken, op Marxism, het jaarlijke politieke evenement dat de SWP organiseert, en dat ik van 1988 tot en met 1996 jaarlijks heb bezocht, en waar ik in 2003 voor het laatst was. Dat was een wat vermoeiende belevenis: hij sprak snel, bijna gejaagd, vaak niet helemaal glashelder te verstaan, al werd dat in de loop der jaren beter; met gedrevenheid kwam er een woordenvloed uit waarin hij vaak complexe zaken probeerde uit te leggen in tijd die altijd te kort was voor zoiets. Toch werkte het.  

Maar het meeste heb ik – zelf van voorjaar 1988 tot in 2008 lid van de Internationale Socialisten, zusterorganisatie van de SWP – geleerd van het lezen van artikelen en boeken van zijn hand. Ik noem er een paar die indruk hebben gemaakt:

“Class Struggle in Eastern Europe”, waarin hij uitlegde dat de Oosteuropese staten een vorm van kapitalisme – bureaucratisch staatskapitsalisme – vertegenwoordigden, en waarin jhij liet zien hoe de strijd vann arbeiders keer op keer in revoltes, soms revoluties uitmonddden. Hongarije 1956 en Polen 1980-1981 vormden in die strijd hoogtepunten.

“Explaining the Crisis”, waarin hij niet alleen de toenmalige crisis – in de eerste helft van de jaren tachtig – besprak, maar ook eerdere recessies en depressies , zoals de crash van 1929 en de grote depressie die daarop volgde. Kern van zijn verhaal is echter zijn uiteenzetting over de marxistische crisistheorie zelf.

“A People’s History of the World”: daarin schildert hij een panaroma van de wereldgeschiedenis, de ontwikkeling van verschillende maatschappijvormen en hoe daarin economische ontwikkelingen, politieke en militaire veranderingen, en het verzet van de onderdrukte klassenin samenhang de maatschappij vormden en veranderden. Heel knap hoe hij dat, met een inderdaad wereldwijde kijk, doet.

Kortere boeken en artikelen van zijn hand zijn voor mij van misschien nog wel groter gewicht geweest. Zo is er de tekst “Russia: How the Revolution was lost”, over de Oktoberrevolutie – die vandaag jarig is trouwens! – en de teloorgang ervan door de opkomst van de bureaucratie die uiteindelijk haar brute dictatuur vestigde en Rusland van arbeidersstaat tot staatskapitalisme omvormde in wat een keiharde contrarevolutie was.

Ik kan met tegenwoordig weliswaar niet meer vinden in de manier waarop hij de repressieve maatregelen van de Bolsjevistische partij, de straffe autoritaire politiek die ze al snel na 1917 voerde, als onvermijdelijk en zelfs goeddeels terecht presenteert. Hij vindt bijvoorbeeld de onderdrukking van de matrozenopstand van Kronstadt in 1921 noodakelijk om de revolutie te redden; ik ben dat heel lang met hem eens geweest, maar denk er tegenwoordig anders over.

Het neemt niet weg dat de zaken waar hij in dit verband op wijst – de economiosche ineenstorting, de imperialistische interventie, de gewapende contrarevolutie en de verbeten strijd daartegen die de Bolsjevieken werd opgedrngen – wel moeten worden meegewogen in het verhaal. Dát naar voren brengen, blijft wel een verdienste van Harmans werk, dat sowieso in kort bestek een nuttig overzicht van  de geschiedenis van Rusland  in de periode 1917-1929 geeft.

Misschien het meest verhelderend vond ik echter zijn analyse van de teloorgang van de ‘communistische’ éénpartijstaten in oost-Europa, deze herfst twintig jaar geleden. Een groot deel van links zag hier een teloorgang van een vorm van socialisme in, en zag de gebeurtenissen dan ook als een grote terugslag, een nederlaag. Allerlei liberalen zagen er het omgekeerde in: het falen van het socialisme was nu duidelijk, het kapitalisme, pardon ‘de democratie’,  kreeg nu helemáál ruim baan, ideologisch en in de praktijk.

Harman betoogde – bijvoorbeeld in The Storm Breaks, International Socialism Journal 46, uit 1990 –  dat het anders zat. Er wás in het Oostblok allang kapitalisme. De staat bezat de economie, de bureaucratie, die bevoorrechte groep van partijbestuurders, fabrieksdirecteuren en ministers , verenigd in één partij, bestuurde de staat. Die bureaucratie – een heersende klasse – beheerde die staatseconomie als één groot berdrijf. Concurrentie binnenslands was enr nauwelijks. Concurrentie internationaal – op de wereldmarkt, maar vooral via een wapenwedloop – was er wel degelijk. Om die concurrentie aan te gaan, hield de heersende bureaucratie de levensstandaard van arbeiders en boeren laag. Die kwamen dan keer op keer in verzet. Het was dezelfde dynamiek als het Westerse kapitalisme: uitbuiting, concurrentie, klassenstrijd.

Maar omdat de wereldeconomie zich steeds meer wereldwijd organiseerde – via multinationale ondernemingen ibjvoorbeeld – raakten staten die zich daarvan afschermden en  de hele economie als één groot staatsbedrijf bleven behandelen, steeds meer achterop. Dat leidde tot toenemende economische stagnatie, en tot hervormingspogingen  richting markteconomie zoals die van Gorbatsjov in Rusland.

Hervormingen waren echter binnen de elite omstreden, de heersende klasse raakte verdeeld, en trad aarzelend op tegen de protesten die steeds sterker waren. Uiteindelijk vielen de éénpartijregeringen in 1989 de één na de ander onder druk van die protesten die in diverse landen revolutionaire vormen aannamen met een algemene staking in Tsjechoslowakijke, aanhoudende demonstraties en de sloop van de Berlijnse Muur in de DDR, en een gewapende revolutionaire opstand in Roemenië.

De revoluties brachten echter niet de bevolking aan de macht. De éénpartijstructuur verdween weliswaar. Maar dát deel van de heersende klasse dat zich verbonden had met markthervormingen, gaf het bewind een facelift, reorganiseerde de machtsstructuur in de richting van een meerpartijenstelsen én een, in toenemende mate geprivatiseerde, markteconomie. In de woorden van Harman: de maatschappij deed geen stap terug (van socialisme naar kapitalisme), en geen stap vooruit (van dictatuur naar democratie) maar een stap opzij (van staatskapitalisme naar marktkapitalisme).

Ik vond dat destijds een heel verhelderend inzicht, en dat vind ik in de kern nog steeds.  Datzelfde geldt voor zo veel andere bijdragen aan de marxistische traditie die Chris Harman heeft geleverd. Hij zal gemist worden – door nabestaanden uiteraard, maar ook door de SWP en de International Socialist Tendency, de stroming waar SWP en IS deel van uitmaken – en door al degenen die van deze stroming heel veel geleerd hebben, en willen blijven doen.

(gewijzigd/ verbeterd kort na plaatsing)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: