Anarchisme en Karl Marx (4): synthese?

Maximilien Rubel onderkende een spanning tussen het theoretische werk van Marx – die hij zelfs als theoreticus van het anarchisme kenschetst, zoals we in deel 3 van deze serie zagen – en politiek activisme dat daar nogal mee wringt. Maar ook als theoreticus zitten er veel te nadrukkelijk anti-libertaire dimensies in Marx’ aanpak om hem als het ware met kop en staart bij het anarchisme in te lijven. We zagen al wat dubieuze ideeën over de staat langskomen in het bovenstaande. Zijn staatsvijandigheid is weliswaar duidelijk. Toch vertoont hij een opmerkelijke bereidheid om staat en staatsmacht toch te gebruiken om het communisme dichterbij te brengen. Dat duidt op een dubbelzinnigheid in politieke zaken die het Marxiaanse denken opbreekt. Hier zit een reden dat een Marxiaans beïnvloed anarchisme wel zinnig is, maar zelfs een libertair marxisme uiteindelijk spaak loopt. 

Waar wringt het? Keer op keer brengt Marx naar voren dat arbeiders zich in moeten zetten om de politieke macht, de staatsmacht, moeten veroveren en hiertoe een politieke partij moeten vormen. Bakoenin polemiseert hiertegen, maar hanteert vaak een karikatuur. Marx wil niet, zoals Bakoenin hem in de mond legt, een “volksstaat”. Dat is een idee van Lasalle, sociaal–democratisch leider waar Marx onophoudelijk tegen polemiseerde, in paragraaf VI van zijn Kritiek op het Program van Gotha bijvoorbeeld. Dat programma was de grondslag waarop aanhangers van Lasasalle en van Marx samen de Sociaaldemocratische Partij probeerden te vormen, en waarin vooral gedachetn in de lijn van Lasalle zaten.

In dat stuk staat dan wel weer dat  vervelende idee van die dictatuur van het proletariaat. En Marx vond wél dat arbeiders een partij moesten vormen, kiesrecht moesten bevechten, deel moesten nemen aan verkiezingen en langs die weg zoveel mogelijk kracht moesten verwerven. Hij verwachtte hier een aanscherping van klassenbewustzijn van arbeiders van, een training van arbeiders om zich met politiek te bemoeien, zich te laten gelden, op weg naar het moment dat ze de revolutie zouden brengen. Maar hij zette hiermee ook de weg open naar het idee dat parlementaire machtsvorming het middelpunt van socialistische activiteit was, en daarmee naar een reformistische praktijk die de revolutionaire kanten van de theorie zouden ondermijnen, uithollen en in veel gevallen zelfs vervangen.

Voor die dynamiek hadden Bakoenin een scherp oog, evenals voor de narigheid die gecentraliseerde partijvorming sowieso mee bracht. Diens opvatting dat Marx feitelijk een kille bureaucraat was die vooral uit was op persoonlijke dictatuur houdt geen stand; zijn schimppartij tegen Marx’ wetenschappelijk socialisme, door Bakoenin weergegeven als “de organisatie en de regering van de nieuwe maatschappij door Socialistische wetenschappers en professoren – de ergste despotische regering” . Maar dat is totaal niet wat Marx bedoelde w met ‘wetenschappelijk socialisme’, al is het waar dat veel éénpartijstaten die zich op Marx beriepen (of dat nog steeds doen, in een enkel geval) wel dit type van ‘wetenschappelijke’ legitimatie gebruiken waar Bakoenin voor waarschuwt. Maar voor Marx duidde die begrip ‘wetenschappelijk socialisme’ niet op een regeervorm, maar op de onderbouwing van het socialistische streven, op de analyse die liet zien dat tegenstellingen binnen het kapitalisme, en met name de klassenstrijd,het fundament voor een omwenteling richting socialisme vormen. Met veel van die analyses is Bakoenin het trouwens ééns. En de kern van zijn verhaal, in de zojuist aangehaalde tekst  keer op keer naar voren gebracht – zijn waarschuwing dat gecentraliseerde machtsvorming, zoals Marx die voorstond, de dynamiek in zich droeg om boven de arbeidersklasse uit te torenen, de revolutie aan zich te onderwerpen en te verstikken – die waarschuwing is zeer terzake.

Voor veel van de verwarring over Marx’ staatsopvatting is hij overigens zelf wel een beetje verantwoordelijk. Zijn opvattingen verschuiven nogal eens, en zwabberen soms ook. Aanvankelijk is er het idee dat de arbeidersklasse de staat moeten veroveren. Later, nadat de Parijse Commune de oude staat  had opgedoekt en een revolutionair zelfbestuur had proberen door te voeren – onderkent Marx dat de oude staat moet worden stukgeslagen, niet gebruikt. Hij gebruikt veelal de formulering “verovering van de staatsmacht”, of “verovering van de politieke macht”, niet “verovering van de staat”. Maar het is niet vreemd dat over dat onderscheid vaak wordt heengelezen, en het is niet helemaal duidelijk hoe scherp dat onderscheid in Marx’ hoofd eigenlijk was. Hoe die verovering er uitziet, blijft ook wat onduidelijk, en die dictatuur van het proletariaat van hem maakt de zaak er niet beter op.

Ik denk echter dat Marx met de formulering “verovering van de staatsmacht” wel op een spoor is waarmee een werkelijke synthese – maar dan wel op anarchistische basis – mogelijk is. ‘Staatsmacht’ is namelijk niet hetzelfde als ‘staat’. Een staat is een samengesteld systeem van hiërarchische instellingen die, met geweld en geweldsdreiging, klassenheerschappij oplegt en het functioneren ervan garandeert, tegen de onderliggende klasse in. Een staat staat boven de maatschappij. Staatsmacht is iets anders: het is datgene wat staten kunnen doen. Het is het vermogen om de maatschappij te besturen, regels vast te leggen en te zorgen dat die worden nageleefd, iets dat echter in elke maatschappij op één of andere manier plaatsvindt. Het is in principe denkbaar dat er staatsmacht wordt uitgeoefend door iets anders dan de staat. 

Met het inzicht dat de Commune van Parijs “geen staat in de eigenlijke zin van het woord” meer was, kwamen Marx en Engels dicht in de buurt van dit idee. Het is feitelijk een anarchistisch inzicht: iets te regelen om datgene wat er in iederer maatschappij moet gebeuren – de staatsmacht, ook als er geen staat meer is – onder directe zeggenschap van de bevolking op poten te zetten. Maar door dit ‘staatsmacht’ te noemen raakt dit inzicht tegelijk ook weer versluierd, raakt de libertaire dimensie veel te veel buiten beeld.

Hier en daar kom je anarchisten tegen die een soortgelijk onderscheid maken dat ik hier aangeef tussen staat en staatsmacht. Een voorbeeld is Tom Wetzel, die onder meer schrijft in publicaties van de Workers ‘Solidarity Alliance, een anarchistische organisatie in de Verenigde Staten. In een prachtig stuk over de Spaanse Revolutie van 1936 en de rol van anarchisten daarin, schrijft hij over een programma dat op een congres van de anarchosyndicalistische bond CNT werd besproken vlak voor die revolutie. Het document “voorzag in het samengaan van vrije gemeenten in regionale en landelijke Volkscongressen. In feite voorzag dit in plaatselijke, regionale en landelijke wetgevende vergaderingen. Het document voorzag ook een ‘Volksmilitie’ –  in andere woorden: een leger – om de nieuwe sociale orde te verdedigen.” En dan voegt hij eraan toe: “Een structuur die regels kan maken voor de maatschappij en dat regelgevend vermogen kan verdedigen met militaire macht is in feite een ‘polity’, een vorm van regering. Als een links-libertaire ‘polity’géén staat is, dan is er een onderscheid nodig tussen een ‘polity'(of bestuursvorm) en een staat.” In een ander artikel van zijn hand – een reactie op kritiek van Paul d’Amato , marxist en schrijver van een kritiek op het anarchisme in de Socialist Worker (VS),  brengt hij zijn afwijzing van een staat, na de revolutie, naar voren: “Zo’n staat zal helemaal niet ‘afsterven'”, schrijft hij. Dan gaat hij verder: “Maar hier volgt niet uit dat sociaal anarchisme tegen politieke macht is. Hier is het nodig om de staat te onderscheiden van regering of politieke bestuursvorm.” En hij legt uit: “Libertaire socialisten geloven dat het mogelijk is voor instellingen van volksmacht – een bestuursvorm opgebouwd vanuit de directe democratie van assemblees op werkplekken en in buurten – om de hiërarchische staat te vervangen in een zelfbeherende socialistische maatschappij, of een maatschappij die bezig is opgebouwd te worden, zonder het hiërarchische staatsapparaat.” Het hele artikel is trouwens zeer de moeite waard.

Ik vind het gebruik van woorden als ‘regeervorm’ en ‘regering’ hier riskant, om dezelfde soort redenen dat ik het begrip ‘dictatuur van hetb proletariaat’, riskant vind: het legitimeert precies díe aspecten in de post-revolutionaire ordening die nog hiërarchische, staat-achtige trekjes hebben, en waar we  van af moeten, zo snel mogelijk. Maar de kern van het onderscheid dat Wetzel maakt is valide, en loopt parallel aan het onderscheid tussen staat en staatsmacht dat ik voor het voetlicht probeerde te brengen. Ook zonder staat is er iets nodig om maatschappelijke aangelegenheden te regelen. Zelfbestuur is óók bestuur.

‘Verovering van de staatsmacht’ hoeft dus niet neer te komen op verovering van een oude staat of opbouw van een nieuwe. Maar, gecombineerd met de bij marxisten gangbare aanpak van gecentraliseerde machtsvorming, de niet-libertaire, vaak hiërarchische organisatievormen, de centrale rol die de partij als machtsveroveraar – via parlementen of via opstanden of via combinaties – wordt toegekend, komt het daar wel op neer. Dat  maakt het marxisme ongeschikt als basis en referentiekader te maken voor een synthese die hety beste uit anarchistische en marxistische tradities bijeenbrengt. Zo’n samengaan – in beweeglijke, permanent onvoltooide openheid -is mogelijk en noodzakelijk. Maar daarbij kies ik resoluut voor een brede libertaire bedding, voor stevige anarchistische wortels en fundering, waarbinnen dan de aanzienlijke krachten van Marx’ theorievorming hun  plek krijgen. ‘Voor een libertair marxisme’? Wat mij betreft niet. Ik zou iets eerder zeggen: voor een Marxiaans anarchisme. Maar hoe het ook mag heten, de kernvisie is:  communisme = anarchie, anarchie = communisme – en de weg erheen vergt vormen die daar mee overeenstemmen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: