Openheid en geslotenheid bij anarchisten en trotskisten

Op het tamelijk nieuwe, maar na een week al weer ingeslapen weblog Canto Politico is gelukkig eindelijk weer een nieuw artikel verschenen. Onderwerp: het karakter van de demonstratie ‘Griekenland Is Overal’ (GIO) op 17 juli, en de vraag of daarin voor de Internationale Socialisten  (IS) een doorslaggevend argument besloten lag om niet of slechts zeer mondjesmaat aan deze betoging deel te nemen. Arwin, de maker van het weblog en zelf lid van de IS, vond de opzet en uitstraling van de demonstratie zodanig gesloten dat hij de IS-keus verdedigt. Ik vind dat de IS met die keus de demonstratie, en feitelijk ook de opbouw van beginnende solidariteit met de Griekse strijd en verzet tegen bezuinigingen – niet bepaald gediend heeft. Tegelijk heeft de IS daarmee in eigen voet geschoten, door afbreuk te doen aan haar geloofwaardigheid als revolutionair-gezinde groep. Er heeft al eerder één en ander over op mijn weblog gestaan. Maar het stuk van Arwin bevat zoveel aanvechtbaars dat ik me genoodzaakt voel er toch maar weer bij stil te staan.

Voor ik het stuk zelf onder de loep nee, éérst echter een compliment. Arwin doet, als IS-er, iets opmerkelijks. Hij doorbreekt een onuitgesproken maar daarom niet minder ongezond IS-protocol: niet in de openbaarheid op radicaal-linkse kritiek ingaan. Het is namelijk verregaand in strijd met de slechte IS-gewoonte om zich, zoals Arwin hier toch enigszins doet, niet naar ‘de buitenwereld’ te verantwoorden voor haar tactische keuzes. Terzijde, maar ik kan het niet laten: de IS ziet alles wat buiten de club gebeurt als ‘buitenwereld’, hetgeen trouwens iets zegt over de gesloten houding die deze groep, die graag de mond vol heeft van openheid, kenmerkt.

Maar hoe dan ook: je zult in De Socialist en op de website van de organisatie tevergeefs zoeken naar stukken die uitleggen waarom de IS niet deelnam aan vrijwel alle AFA-acties de laatste jaren, aan de Griekenland-solidariteitsdemonstratie in december 2008, aan een antiracisme-demonstratie in juni van dat jaar, aan de demonstratie tegen dreigende ontruiming van de Koppenhinkstraat. Enige reactie van de IS als organisatie op – bijvoorbeeld – kritische opmerkingen over zulke keuzes op dit weblog – bleven ook uit. Dat nu eens iemand er, met openlijke vermelding van zijn IS-lidmaatschap, werk van maakt om uit te leggen waarom de IS-keus de juiste is en de kritiek erop onterecht, vind ik vooruitgang, een klein stapje van tenminste één IS-er, uit de bunker in het daglicht. Wat dit betreft: hulde voor Arwin. En dank voor de vriendelijke woorden die hij, verspreid in het stuk, toch wijdt aan GIO en de demonstratie.

Zo, genoeg lofprijzing. Laten we het artikel eens doornemen. Vrijwel aan het begin lezen we over de demonstratie georganiseerd werd door “Griekenland Is Overal, een sympathiek initiatief van enkele anarchisten”. Dat is op zijn minst achterhaald. Ja, GIO is begonnen toen vier anarchisten elkaar in het voorjaar vonden en een picket bij de Griekse ambassade op 27 mei op touw zette, waar 35 mensen op af kwamen. Daarna volgde een open bijeenkomst waar een flinke handvol mensen op af kwamen, anarchisten, ook vanuit enkele anarchistische groepen, en een handvol Grieken die geen anarchist waren maar van een marxistische achtergrond lieten blijken. GIO is dus inmiddels méér dan een “initiatief van enkele anarchisten”, het is zowel gróter als politiek ook wat breder. Intussen is ook Doorbraak betrokken geraakt, en dat inderdaad is een organisatie waarvan de politiek doortrokken is van het soort open anarchisme dat Arwin vrijwel onbestaanbaar acht, maar die zich niet als anarchistische groepering aanduidt.

Dan gaat Arwin in op het verschijnsel ‘demonstratie’ zelf. Hij wijst erop dat demonstraties, om effectief te zijn 1. het punt duidelijk moeten maken en 2. uit moeten nodigen tot deelname van nu-nog-niet betrokkenen. Kern van zijn betoog is dat GIO vooral op punt 2 faalde. Daarbij voert hij als argument aan a. de outfit van een deel van de demonstranten (gezichtsbedekking, zwarte kledij) en b. de vele anti-politie-leuzen die geroepen werden. Beiden getuigden volgens Arwin van een geslotenheid, die hij dan ook nog in verband brengt met de overwegend anarchistische deelname aan de demonstratie. Dat die voornamelijk anarchistische deelname in de hand gewerkt wordt als een niet-anarchistische groep met enig potentieel om mensen mee te nemen, zich nogal afzijdig houdt en slechts mondjesmaat en erg laat meedeed, is een ironie waar Arwin geen oog voor heeft.

Maar laten we eens nader naar die uitstraling kijken. Hoe gesloten was die nu eigenlijk? Ja, een deel van de anarchisten koos voor de bekende kleding en gezichtsbedekking. Arwin plaatst een foto waaruit dat duidelijk blijkt. Maar kijk eens beter naar het plaatje! Een handvol verklede actievoerders, en een spandoek van Autonome Antifascisten Utrecht. Het betreft hier dus één deelnemende groep aan de actie. Ja, er waren meer groepen, en de door Arwin gehekelde uitstraling was niet afwezig. Maar dit was bepaald niet het hele verhaal.

Kijk bijvoorbeeld ook eens naar één van de foto’s die op Indymedia te vinden zijn, geplaatst door een zekere Papa Razzi, in het bijzonder de eerste foto in de zesde reactie onder de demonstratie-oproep, met ‘vijzelgracht’ als onderschrift. Je ziet een  zwart (onvergeeflijk! zwart!) spandoek, met de leuzen: “Stop de bezuinigingen,Van Athene tot Amsterdam, Griekenland is overal”. Daarmee is het punt van de actie om te beginnen nogal duidelijk gemaakt. Je ziet mensen achter het spandoek, een paar mensen die ervoor lopen, wat mensen van opzij. Kleding is grotendeels door het spandoek aan het zicht onttrokken, maar overwegend informeel en niet opvallend duister. En geen één van de mensen op de foto heeft een doek voor de mond of andere vormen van gezichtsverberging. Dit is niet zómaar een groep van demonstranten. Wat je hier ziet is het kopspanddoek, dit is het beeld dat omstanders het eerst op zich af zagen komen, en dit is ook het beeld dat organisatoren kennelijk aan die omstanders wilden presenteren. Het zegt iets over de houding die kennelijk bij ons als organisatoren bestond. Die houding valt bepaald niet te typeren als: laten we een grimmig en gesloten beeld neerzetten. Er is reden om de aspecten van geslotenheid die de demonstratie kenmerkten, onder ogen te zien en aan verbetering te werken. Maar er is voor GIO geen reden om tot een ‘weg met ons, we zagen er zooo afschrikwekkend uit’ over te gaan.

Dan de leuzen. Ja, daar waren nogal wat slogans bij die zich tegen de – vrijwel afwezige – politie richtten, en dat droeg bij aan een nodeloos grimmig en gesloten uitstraling. Maar er was binnen de demonstratie bewustzijn van het probleem: keer op keer poogden sommige initiatiefnemers juist ook andere, naar ons idee geschiktere, leuzen aan te heffen: tegen het IMF, voor internationale solidariteit. Lukte dat in voldoende mate? Nee. Achteraf is hier in GIO stevig over gediscussieerd. Méér mensen die zich het probleem bewust waren, en een actieve bijdrage zouden kunnen leveren, door met zinniger leuzen te komen bijvoorbeeld, zou gescheeld hebben. En dat kan met zeer kleine aantallen.

Veel van de leuzen worden immers vaak door zeer weinig mensen naar voren gebracht, en vervolgens overgenomen door grotere groepen. Zelfs twee of drie mensen extra die betere leuzen hadden ingezet en daarin een zekere hardnekkigheid hadden vertoond, had al uitgemaakt. Dat het met een geringe beschikbare menskracht niet mogelijk was de “tegenstelling van het idee en de praktijk van de demonstratie” – het contrast tussen het doel dat steun verdient, en de geslotenheid die deelname in de weg staat – minstens voor een deel te doorbreken, is onjuist en houdt een onderschatting in van wat zelfs een hele kleine groep aan dynamiek op gang kan helpen brengen, en ook een gebrek aan vertrouwen in de simpele kracht van een goed voorbeeld.

Arwin brengt het gebrek aan open uitstraling van de demonstratie in verband met de anarchistische achtergrond van de meeste deelnemers. Hij zegt: “Geslotenheid is een bekend kenmerk van de anarchistenscene.” Dan volgt een passage waarin het type anarchisten uit deze ‘scene’ wordt geschilderd: teruggetrokken in kraakpanden waar een eigen, moreel-zuivere en veganistische levensstijl wordt beoefend, en van waaruit men af en toe ook nog even radicaal gaat demonstreren omdat dat erbij hoort. Een “karikatuur”, erkent Arwin zelf gelukkig, maar eentje “met een kern van waarheid”. Hij heeft hierin gelijk: dit type anarchisme bestaat, en het draagt bij tot een houding van mensen die zich afsluiten van de rest van de maatschappij, een gesloten houding. Ook zijn kritiek dat hier iets diep elitairs in schuilt, snijdt hout.

Waar Arwin echter lelijk uit de bocht vliegt is in zijn schampere houding tegenover het streven naar een meer open anarchisme, eentje dat niet die zwakheden van het lifestyle-anarchisme in zich heeft. Hij schrijft: “Natuurlijk is er het streven naar een Open Anarchisme. En Open Anarchisme zou – net als Ghandi zei over de Westerse beschaving – een goed idee zijn. Maar voorlopig is het nog een contradictio in terminis, waar ik skeptisch over ben.”

Om even uit het Latijn te vertalen: contradictio in terminis betekent innerlijke tegenspraak. Het is trouwens, voor iemand die zo ’n voorstander is van openheid en toegankelijkheid, een beetje vreemd om met zo’n Latijnse kreet te schermen, net zoals de titel van het stuk – “Contradictio in demonstratione?’ niet bijdraagt aan een laagdrempelige open toonzetting. Ter informatie: het overgrote deel van de arbeidersklasse heeft geen gymnasium, en ook de meerderheid van de studenten heeft geen Latijn in het vakkenpaket van de voorafgaande middelbare school gehad.  Wie openheid predikt, mag die zelf in zeigen stijl en woordkeus wel eens iets meer in de praktijk brengen.

Aan het eind van zijn stuk noemt hij de eerder door hem aan de kaak gestelde tegenstelling tussen het idee en de praktijk van de demonstratie” nog “(e)en tegenstelling die eigen is ana het huidige anarchisme.” Een geslotenheid in actievormen die botst met de doelen van acties wordt hier als wezenskenmerk van het anarchisme naar voren gebracht, in ieder geval “voorlopig”, van het “huidige anarchisme”. Het streven naar open anarchisme vindt hij  sympathiek maar hij ziet het niet gauw gebeuren. Hij geeft hier geen reden voor aan. Hij laat nergens zien dat geslotenheid van actievormen en uitstraling ook maar iets te maken heeft met anarchistische kern-ideëen, met het anarchisme als theorie, als politieke stroming. Hij redeneert hier puur en alleen vanuit de praktijk die hij ziet, zonder zich af te vragen hoe anarchistisch die praktijk, vanuit theoretisch-anarchistisch oogpunt, eigenlijk is.

Het is dan ook onzin. Ja, het lifestyle-anarchisme, zoals Arwin dat schetst, verdient inderdaad kritiek. Waarom? Omdat het botst met de kernidee van het anarchisme zelf. De wereld gaat in anarchistische richting als meer en meer mensen in die richting bewegen. Anders niet. Het zal bij dat bewegen in anarchistische richting niet altijd gebeuren in vol anarchistisch bewustzijn. Maar hoe wijder verbreid anarchistische ideëen zijn onder rebellerende delen van de bevolking en daarbuiten, hoe beter de kansen voor een omwenteling in anarchistische richting. Dat vergt dus een anarchistische theorie die wordt uitgedragen op een begrijpelijke manier, een anarchistische praktijk die relevant is voor (nog-)niet-anarchisten. Het vergt, kortom, een open anarchisme. In een kraakpand wonen en vandaaruit actie vieren is prima. In een kraakpand – of waar dan ook! – wonen, en van daaruit neerkijken op de mensen daarbuiten, de ‘domme massa’, het ‘klootjesvolk’ of weet ik wat, is niet alleen conteraproductief. Het is, juist ook vanwege dat elitaire karakter ervan, vooral ergens ook heel on-anarchistisch. Het anarchisme zal, in wezenlijke aspecten, open zijn – of het zal niet zijn.

Maar anarchisten voeren deze discussie zelf. Misschien de felste criticus van lifestyle anarchisme was Murray Bookchin. Hij noemde de kloof tussen lifestyle anarchisme en sociaaal anarchisme (de stroming die hij zelf aanhing) zelfs onoverbrugbaar. Anarchisten hoeven in deze materie dan ook bepaald niet in de leer bij een trotskisme dat, in de vorm van veel IS-methoden, haar eigen versie van geslotenheid hooghoudt. De IS kan, als zij dat wil, bijdragen aan een bredere beweging, zij  aan zij met anarchisten, zoals ik dat graag zie op demonstraties. Maar het soort revolutionaire politiek dat nodig is – communistisch, anti-autoritair en noodzakelijkerwijs verregaand open naar iedereen die belang heeft bij een bevrijde wereld – kan het prima stellen zonder de steriele, hooghartig-afzijdende houding die de IS zo vaak inneemt ten aanzien van initiatieven met anarchistische inslag, zoals Griekenland Is Overal. Het is deze steriele, hooghartige, feitelijk anarchofobe houding waar ook de bijdrage van Arwin helaas niet vrij van is.

(licht bijgewerkt binnen een uur na plaatsing)

Advertenties

2 Responses to Openheid en geslotenheid bij anarchisten en trotskisten

  1. pele schreef:

    Ik vraag me heel erg af in hoeverre de precieze leuze tijdens een demo als deze van belang zijn. Natuurlijk is het zo dat het raar is om tijdens deze demo leuze over dierenrechten te te roepen. Niet dat dierenrechten onbelangrijk zijn, maar daar gaat het op dat moment simpelweg niet over.

    Aan de andere kant geloof ik ook niet dat door de juiste leuze te roepen de demo opeens een open karakter krijgt. het is niet zo dat er een soort toverformule is die door de demo gescandeerd wordt er opeens massa’s mensen die toevallig voorbijlopen ook gaan doen en zich bij de demo aansluiten. Anderzijds deel ik ook wel de kritiek op de anti politie leuze. Ik vraag me dan ook af in hoeverre de nadruk in de discussie over de leuze zinnig is. Het geeft voor een deel wel aan waar mensen in de demo mee bezig zijn, welke punten ze belangrijk vinden en geeft zo dus handvatten voor discussie. Maar licht er niet een te zware nadruk op leuze in de discussie?

    Verder nog een los puntje over dat livestyle anarchisme. Voor een deel zit daar wat in, maar aan de andere kant is die kritiek ook erg gevaarlijk. b.v. Je kan als socialist (en dus automatisch volgens mij ook feminist) de gehele rolverdeling in een relatie niet NIET ter discussie stellen. Als dat dan gevolgen heeft voor de vorm van jou activisme, maakt dit jou dan minder militant?.
    voorbeeldje het is makkelijker voor een hetro-man met een vrouw die thuis de zorgende taak heeft veel tijd te storten in activisme dan een lesbische alleenstaande moeder met twee kinderen. Als beide op hun manier strijden voor een “betere” wereld. Hoe kan je elkaar dan afvallen. Let wel, ik val hier ook niet de hetroman af, als hij is samenspraak tot die construstie is gekomen.
    Het punt wat ik wil maken is dat voor een deel livestyle een deel uitmaakt van het zijn van een socialist (anarchist of hoe je het dan ook wil noemen). Als het door die livestyle niet mogenlijk is mee te doen aan een demo of actief opbouwen van een beweging maakt dit je per definitie niet een slechtere socialist.

  2. peterstorm schreef:

    Pele maakt zinnige opmerkingen, ik ben het er volslagen mee eens dat keus voor revolutionair linkse politiek effecten heeft op levensstijl. Maar dat is helemaal het punt niet in wat zowel Arwin als ik betogen op dit punt. Het punt is dat hij en ik bezwaar maken, niet tegen de levensstijl zelf maar tegen het verkeerde idee dat een bepaalde levensstijl zélf de kern is van het politieke veranderingsproces.

    Niet lifestyle is het probleem – ik heb veel respect en waardering voor persoonlijke en morele keuzes die heel veel mensen in en om het kraakgebeuren maken. Lifestyle keuzes zijn, zoals Pele laat zien, deel van revolutionair zin. Het probleem is lifestyle POLITICS (in dit geval lifestyyle anarchisme maar andere stromingen hebben er hun eigen versies van…), het idee dat een betere levensstijl zélf de benodigde veranderingen tot stand brengt. Lifestyle keuzes horen bij revolutionair zijn omdat ze bij menselijkheid horen. Lifestyle politics is echter een obstakel voor revolutionaire politiek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: