Anarchisten en de strijd tegen bezuinigingen: artikel Buiten De Orde

Hieronder vindt je een artikel dat ik met plezier schreef voor ‘Buiten de Orde’, blad van de Vrije Bond. Het is gepubliceerd in jaargang 21, 3e kwartaal, herfst 2010, De tekst is als daar, alleen heb ik er mijn eigen alinea-alinea in gedaan; kortere alinea’s verhogen online, naar mijn smaak de leesbaarheid. Ik dank de mensen van de Vrije Bond hartelijk voor  plaatsing en aldaar, maar wil het mijn lezertjes hier ook niet onthouden:)

De herfst van 2010 is de herfst dat een nieuwe regering een groot bezuinigingsprogramma op gang brengt. Dit komt bovenop bezuinigingen die het zojuist vertrokken kabinet al op de rails heeft gezet. Het komt neer op een grootschalige aanval op de levens van miljoenen mensen, van een meerderheid van de bevolking. We weten al van bezuinigingen op bijvoorbeeld kinderopvang en van hogere zorgpremies. Daar komen zaken als kortingen op zorg- en huurtoeslag bij, besnoeiingen op de Bijstand, en nog veel meer asociaal ‘fraais’. Inderdaad, ‘rechtse mensen zullen hun vingers aflikken’, zoals Rutte, inmiddels premier, het al zei.

Het gaat hier niet alleen asociale aanvechtingen van een handvol rechtse politici op rooftocht, al is het dat óók. Het gaat om een systematisch programma om geld weg te halen van de brede onderkant van de maatschappij – baanlozen en mensen met baan, scholieren, studenten, gepensioneerden, werkende mensen, mensen van alle kleuren, seksen en voorkeuren, met één ding gemeenschappelijk: een positie die ons van macht berooft, ons ondergeschikt maakt aan ondernemers en goedbetaalde gezagsdragers. Dat weggehaalde geld gaat, in de vorm van lastenverlichting, naar de winst van bedrijven en naar n vooral rijke mensen. Het geld gaat naar een staatsschuld en een begrotingstekort die deels opgelopen zijn omdat politici in crisistijd met miljarden staatssteun banken hebben gered – met geleend geld. Regeerders willen dat geld terugbetalen om geloofwaardig en kredietwaardig te blijven – en dat geld halen ze dus bij ons. Het bezuinigingsbeleid is geen verzameling incidentele maatregelen. Het is een programma om de concurrentiepositie en winstgevendheid van het kapitaal op te krikken, de kosten van de kapitalistische staat om de meerderheid van de bevolking af te wentelen. Het is een aanval van kapitaal en staat op de arbeidersklasse in de breedste zin van het woord, op ons allemaal.

Met deze grove aantasting van voorzieningen van ons bestaan, onze inkomens en voorzieningen gaat groeiende repressie gepaard. Het is vermoedelijk toeval, maar dat uitgerekend in de week dat Rutte, Wilders en Verhagen hun gangstercoalitie afronden ook het kraakverbod van kracht wordt, is symbolisch. Terwijl mensen hogere kosten maken, waardoor betaalbaar wonen voor mensen uit beeld raakt, wordt één van de alternatieven – kraken – moeilijker gemaakt. Bezuinigingsbeleid vergroot ongelijkheid. Repressie tast de beetjes vrijheid aan die we hebben om ons te verweren tegen die groeiende ongelijkheid. Hoe bewust de samenhang van hogerhand gepland wordt, is lastig te zeggen. Maar dat het hier om een samenhangende reeks aanvallen gaat, lijkt me toch wel duidelijk.

Waar onze rechten, vrijheden en voorzieningen – of wat er van over is – op zulke grote schaal onder rechts kapitaalsvuur liggen, valt protest en verzet te verwachten. Tot nu toe is dat er mondjesmaat. We hebben een tamelijk keurige bescheiden actie-coalitie, Rekening Retour, met IS en een radicaler vakbondsnetwerk FNV Vecht voor je Recht, in de hoofdrol, stevig lonkend naar gematigde en parlementaire krachten, FNV-top en SP. We hebben Griekenland Is Overal, in aanzienlijke mate gedrage door anarchisten, een netwerk met een nog gering bereik maar wel twee acties op haar naam. De gevestigde organisaties, SP, FNV-bonden, doen intussen hun eigen ding.

Er is veel meer nodig, en juist anarchisten kunnen daarin een zeer belangrijke rol spelen. Momenteel gebeurt dat helaas nog niet. Ja, Griekenland Is Overal laat een anarchistische bijdrage zien. Maar overzien we uitingen van de diverse anarchistische groeperingen, netwerken en media, dan wordt duidelijk dat strijd tegen bezuinigingsbeleid en wat daar uit voortvloeit, geen hoge prioriteit heeft. Prioriteit onder anarchisten hebben veeleer een reeks van thema´s zoals die de laatste jaren in de bewegingen zijn opgekomen: strijd tegen onmenselijk anti/vluchtelingenbeleid; radicale milieu-actie rond bijvoorbeeld klimaat; antifascistische mobilisaties zoals AFA die keer op keer, met bewonderenswaardige volharding en soms verheugend effectief, op touw zet; informatie en solidariteit rond internationale zaken, van de strijd in Chiapas tot solidariteit met een kraakcentrum in Polen. Bezuinigingen, als ze al op de agenda verschijnen van anarchistische bewegingen, zijn dan veelal één van de thema’s, naast al die andere onderwerpen, waarvoor dan ook nog aandacht gevonden moet worden. Naar mijn idee is dit een ontoereikende aanpak. Maar het is altijd nog beter dan de andere aanpak die we ook zien: de hele strijd tegen bezuinigingen afdoen als enkel reformistisch, symptoombestrijding, niet relevant voor échte antikapitalistische strijd.

Dat bezuinigingen als actiethema geen hoge prioriteit krijgen in onze kringen, heeft naar mijn mening met twee zaken te maken. Enerzijds is er het idee dat dit thema onvoldoende radicaal is, niet tot de kern – kapitaal en staat – gaat, maar slechts deelstrijd, reformisme en dergelijke inhoudt. Anderzijds is er is er de realiteit dat andere, veelal top-down-organisaties, vooraan staan in de anti-bezuinigingsstrijd, dat samenwerking met deze organisaties tot niets leidt, en dat een thema waarin dit type groeperingen domineren gewoon niet de beste plek is om anarchistische opvattingen en praktijken te verbreiden. Beide ideeën hebben weerspiegelen ze een stuk realiteit. Maar beide ideeën schieten ook tekort.

Eerst het thema zelf. Hoe stellen anarchisten veelal vast wat voor thema’s ze centraal stellen? Hoe stellen we onze prioriteiten? Nattuurlijk zit daar een groot stuk persoonlijke voorkeur en motivatie bij, en een weerspiegeling van de eigen situatie. Maar er zijn toch wel patronen te onderkennen. Ik zie er vier.

Er is allereerst de sterke drang om dátgene als doelwit te kiezen waarin de onmenselijkheid van de bestaande orde het meest schrijnend en dreigend tot uiting komt. Daar waar uit grof winstbejag vrijwel weerloze migranten onder erbarmelijke omstandigheden naar andere landen worden gelokt, of waar vluchtelingen met gevaar voor eigen leven aan vervolging weten te ontkomen, om vervolgens te worden opgesloten in hokken in gevangenissen of boten, en vervolgens gedeporteerd – dáár laten anarchisten zich zien, horen en voelen. En terecht! Het anti-vluchtelingen/ anti-migrantenbeleid laat het systeem zien in zijn volle bruutheid: hiërarchische ondoorzichtige macht opgelegd aan machtelozen, racisme, winstbejag, alles in geconcentrererde vorm. Dat blootleggen, aanvechten, dwarsbomen, ais altijd een anarchistische erezaak geweest, en dat is maar goed ook.

Een ander voorbeeld is de strijd tegen fascisme, zolsas die via AFA – geen anarchistische groep, wel een groep waarbinnen vooral anarchisten werkzaam zijn – gevoerd wordt. Fascisme is autoriteitscultus, nationalisme, racisme, seksisme, als uiterste redmiddel van kapitaalsmacht – een concentratie van alles waar we als anarchisten juist het felste tegen zijn. Het is in die zin onze ultieme vijand, het is de kapitalistische autoritaire maatschappij in onverdunde dosis. Met antifascisme pakken we niet alleen die vijand aan; in die strijd maken we ook veel duidelijk over de onderdrukkingspatronen die, in een meer ‘verdunde’ vorm, overal in deze maatschappij aan het werk zijn. Net als in de solidariteit met vluchtelingen en miogranten geldt hier: datgene waar we het felste tegen zijn, dat is vaak ons favoriete actiethema.

Er is een twee soort motivatie dat actiethema’s helpt bepalen. Daar waar we stukken van onze dromen verwezenlijkt zien worden, door sociale bewegingen en verzetsvormen, daar zetten anarchisten zich voor in. Waar via directe actie, horizontale, basisdemocratische organisatie, zelfbestuur-achtige structuren, een alternatief voor hierarchie, staat en kapitaal in zicht komt, is ons enthousiasme gewekt. Alweer: terecht! Dit motief is wat anarchisten enthousiast maakt voor bijvoorbeeld de zapatistas in Chiapas, de opstandige beweging in Oaxaca vanaf 2006, maar ook voor sociale centra in bijvoorbeeld Polen. Helemaal enthousiast worden we als we enerzijds de bruutheid van staatsgeweld zien, en pal daartegenover een golf van zichzelf-organiserend verzet. Dat zien we bijvoorbeeld naar aanleiding van de gebeurtenissen in Griekenland. Méér dan bezuinigingen was het daar de politiemoord op een vijftienjarige jongen – staatsmacht in geconcentreerde vorm – en de explosie van wilde opstandigheid en zelf-organisatie in reactie daarop – vleugje alternatief in beeld – die een stevige solidariteitsgolf op gang bracht. Ik denk dat dit soort motivaties er toe leidden dat Griekenland Is Overal uit anarchistische hoek kwam en juist vanuit anarchistische kringen meteen bijval en ondersteuning vond.

Er is een derde motivatie: rechtstreeks verbondenheid met anarchisten waar ook ter wereld. Arrestaties van anarchosyndicalisten in Servië, botte tegenwerking tegen richting anarchosyndicalistische bond in Duitsland, moord op antifascisten in Rusland, dit soort dingen leiden tot solidariteitsacties, ook in Nederland. Het is een logische en goede verbondenheid die we als anarchist voelen met onze kameraden, waar ze ook leven en wonen. En er is een vierde motivatie die thema’s: rechtstreekse zelfverdediging! Waar veel anarchisten hetzij zelf kraken, hetzij minstens de bijbehorende voorzieningen benutten – kraakcafé’s, info- en sociale centra – is het logisch dat anarchisten zich laten horen als kraakpanden ontruimd worden en een kraakverbod wordt doorgedrukt. Voor de strijd tegen politierepressie geldt iets soortgelijks: het is onze rechtstreekse vijand, en niet alleen bij acties.

Al deze soorten van motivaties zijn geldig, belangrijk en goed. Maar ze hebben ook een eigenaardigheid waar zowel een kracht als een grote beperking in schuilt. De eigenaardigheid is als volgt: al dit soort motivaties neemt onszelf, als anarchist, als vertrekpunt. Wat vinden wíj het aller-ergst, zo erg dat we er actie tegen gaan voeren? Wat vinden wíj het allermooist, zodat we het als inspirerend voorbeeld willen verdedigen? Met wie voelen wíj ons zodanig verbonden dat we er voor in actie komen? En wat ervaren wíj als de meest directe dreiging in ons bestaan en onze strijd? Alle vier de motivaties die ik schetste zetten onze eigen situatie, verlangens, woede, hoop centraal. Dat is in zichzelf heel goed en terecht. Een bevrijdingsstrijd die niet permanent om onze eigen bevrijding draait, is een bevrijdingsstrijd waar we ons ondergeschikt dreigen te maken aan anderen, aan krachten buiten ons om – en dat is juist daarom geen authentieke bevrijdingsstrijd. Dat we vanuit onze eigen persoonlijke motivaties te werk gaan, dat is op zichzelf kerngezond.

Maar het is tegelijk strategisch en principieel ontoereikend. We willen een vrije en solidaire wereld, niet voor onszelf en onze geestverwanten alléén, maar voor iedereen. De noodzakelijke omwenteling in die richting moet daarom veel meer zijn dan een strijd waarin we enerzijds de anarchisten en aanverwante bewegingen hebben, en anderzijds staat, kapitaal, repressie, seksisme, racisme de hele onderdrukkende santekraam. Anarchisten máken die omwenteling niet op eigen kracht. Ze kunnen er wezenllijk aan bijdragen, om te zorgen dat we een goede, werkelijk bevrijdenden, revolutie krijgen. Maar zo n revolutie is de zaak van veel grote en groepen, uiteindelijk van alle onderdrukten en uitgebuite mensen samen.

De strijd voor een vrije en solidaire wereld vergt dan ook dat we breder kijken dan naar wat ons als anarchist het meest rechtstreeks triggert. Het is belangrijk dat we onszelf leren om onderdrukking en uitbuiting aan te vechten waar die maar voor komt, en om stukjes strijd daartegen te onderkennen waar die maar plaats vindt, ongeacht of die stukjes strijd bewust aankoerst op zelfbestuur, directe democratie en dergelijke. Het is daarom belangrijk dat anarchisten zich verbinden met een veel bredere sociale strijd dan veelal gebeurt. Het is daarom belangrijk dat een aanval op de inkomens en voorzieningen van de meerderheid van de bevolking onze volle aandacht krijgt. Nog lagere uitkeringen, nog duurdere voorzieningen, betekenen nog meer armoede, maar oo tegelijk nog minder speelruimte om iets van je leven naar eigen behoeften in te richten. Het maakt mensen armer, en het maakt mensen nog minder vrij. Dat helpen tegengaan, zij aan zij met mensen staan die zich daartegen verweren, zonder voorwaarden vooraf, zou een kerntaak van anarchisten moeten zijn.

Als we dat zo zien, dan heeft dat twee voordelen. We steunen een rechtvaardige strijd voor meer vrijheid en solidariteit. Daarin valt een gezamenlijke kracht en solidariteit te vinden die wel degelijk vooruit kan wijzen naar een heel ander soort maatschappij. Tegelijk kunnen we, in de praktijk van de strijd, laten zien dat anarchistische opvattingen, organisatie- en strijdvormen ertoe doen, kracht geven aan protest en verzet. We kunnen uitleggen dat directe actie beter werkt dan een nederige petitie. We kunnen het ook daadwerkelijk laten zien. Zo versterken we de noodzakelijke strijd met onze inbreng. Zo maken we tegelijk ook het anarchisme breder relevant voor veel meer mensen.

Natuurlijk zijn er dilemma’s en problemen. Je kunt – zoals de makers van een Open Brief waarin afstand genomen wordt van de oproep van Rekening Retour – redeneren dat eisen tegen bezuinigingen nog niet de kern – het kapitalisme – raken. Je kunt van “reformistische eisen” spreken als je dat wilt. Ik denk echter dat we daarmee belangrijke dingen miskennen. Aan het begin van mijn artikel gaf ik al aan waar bezuinigingsbeleid in wortelt: in de winsthonger en concurrentiedrift van het kapitaal. Als we specifieke bezuinigingen dwarsbomen, dan dwarsbomen we daarmee de werking van die winsthonger en die concurrentie. We maken het moelijker voor het kapitaal om ongestoord te werken. Ook zonder dat hardop te zeggen heeft zoiets een antikapitalistische werking.

Dat wordt nog veel sterker als we de strijd voeren op niet-hiërarchische wijze, met directe acties van het meest uiteenlopende soort als middelpunt. Een door buurtbewoners zelf op touw gezette blokkade een gemeentekantoor, een door verplegenden én patiënten, door docenten én leerlingen en én ouders, samen opgezette bezetting van een met sluiting bedreigd ziekenhuis of school, een stakingsactie waarin arbeiders zélf de touwtjes in handen hebben – dat zet zoden aan de dijk. Het laat ook – vanwege de horizontale netwerkvorming, de vleugjes zelfbestuur die erin naar voren komen – ook iets zien van het soort maatschappij dat we graag in de plaats van het kapitalisme zien komen. Aan anarchisten de niet makkelijke, maar wel mooie en onmisbare taak, om hieraan bij te dragen – en daarbij tegelijk die antikapitalistische en antiautoritaire logica in het verzet aan te helpen brengen en expliciet te maken.

Voor “reformistische eisen” op zichzelf hoeven anarchisten niet bang te zijn. In de eerste plaats is het ergens een absurd begrip, zoiets als witte sneeuw en natte regen. Elke eis die we aan staat en/of kapitaal eis stellen is een eis tot hervorming, gedeeltelijke verbetering. De enige ‘eis’ waarvoor dat niet geld, is de eis dat kapitalisme en staat verdwijnen. Dat is echter geen eis, dat is iets dat we gewoon gaan dóén. Maar verder zijn ook door anarchisten veelal gestelde eisen, net zo ‘reformistisch’ als de eis om bezuinigingen te stoppen. Vrijlating van gearresteerde syndicalisten in Servië is een hervormings-eis: na vrijlating blijft zowel de Servische staat als haar gevangenisstelsel gewoon bestaan. Sluiting van detentiecentra waar vluchtelingen in worden opgesloten is een stap richting open grenzen en richting vrijheid van migratie – maar het is slechts een gedeeltelijke stap, een hervorming.

Elke eis kun je daarom ‘reformistisch’ noemen. Insurrectionaire anarchisten, met een uit die kringen afkomstige leus “occupy everything, demand nothing”, hebben in die zin wel een punt. Maar het afwijzen van deel-eisen ziet eraan voorbij dat de kern van de strijd niet in de eisen zelf ligt, maar in hoe we ervoor vechten. Een eis van 2 procent loonsverhoging, waar honderdduizend arbeiders voor gaan staken, hun fabrieken bezetten, stakingscomité s kiezen, de politie van de straten jagen… wat is dan de kern: de bescheiden eis? Of de revolutionaire dynamiek die in de strijd ervoor on op gang komt? Het verschil tussen reformisme en revolutionaire opvattingen ligt niet in de eisen, maar in de houding erachter: vechten we ervoor, en weigeren we de grenzen die het systeem stelt te erkennen? Of denken we dat we binnen deze orde, met overleg die hooguit met een beetje druk aangevuld wordt, wel tot bevredigend resultaat te komen?

Probleem dat we tegenkomen als we deelnemen aan anti-bezuinigingsprotest – we merken het nu al, in Rekening Retour, Griekenlans Is Overal en elders – is de rol van grote, bureaucratisch georganiseerde vakbonds- en partijpolitieke organisaties. De aanvechting om weg te rennen van initiatieven waar de FNV en de SP de hoofdrol speelt is voorstelbaar. En ja, in Rekening Retour lopen we aan tegen bijvoorbeeld een IS die de deur naar zulke groepen zo wijd mogelijk openhoudt, zelf top-down opereert en op de rem neigt te trappen als de druk van antiautoritair links te groot wordt. Ik denk dat we hier gewoon rustig en hardnekkig onze radicalere punten moeten blijven maken – maar ons niet moeten laten afremmen door de beperkte mate waarin daar ruimte voor is en aan wordt tegemoet gekomen. Intussen is er immers Griekenland Is Overal, dat veel radicaler is, het initiatief van Rekening Retour kritisch steunt en tegelijk met eigen initiatieven komt.

Maar beide initiatieven zijn handvaten tot actie, geen doel op zich. Het is voor ons als anarchisten zaak om praktijken te ontwikkelen in het verzet tegen bezuinigingen die lang niet altijd binnen deze initiatieven hoeven te passen. Dat is niet erg, een obsessie dat er Eén Groot Initiatief, een Gezamenlijk Breed Front tegen bezuinigingen, moet komen, zit meer in de weg dan dat het ons verder helpt. Zoiets gezamenlijks leidt makkelijk tot logheid, bureaucratie en het vleugellam worden van radicalere elementen in de strijd. Tegelijk: als zo n bredere bundeling er wel komt – zelfs met SP en FNV erin! – is dat geen reden tot paniek. Gewoon kritisch blijven volgen, oproepen voor zinnige acties helpen verspreiden, tegelijk ons eigen geluid blijven pushen, dan komen we ergens. En ook als bijvoorbeeld de SP en de FNV zelf dingen op touw zetten – de SP is bijvoorbeeld actief tegen het ontslag van TNT-postbodes – kunnen anarchisten wel degelijk een rol spelen. Naar zulke acties gaan, met eigen flyer waarin we voor directe actie van onderop, horizontale netwerken, zelfbestuur als richting van strijd, opkomen – zoiets geeft onze inbreng en inzet extra reikwijdte.

Het doel van dit alles moet zijn: een grotere, strijdbaarder en vooral ook onbeheersbare beweging tegen bezuinigingen. Als er niet alleen demonstraties en stakingen komen, maar als acties aangestuurd en aangejaagd worden door horizontaal opererende netwerken, autonoom van gevestigde vakbonds- en partijstructuren – dan wordt het – zélfs als de beweging formeel ‘geleid’ wordt door Emile Roemer en Agnes Jongerius – buitengewoon moeilijk voor bewegingsbestuurders om ons weer met succes naar huis te sturen als achter de schermen een zwak compromis is uitgedokterd. De strijd tegen bezuinigingen heeft baat bij anarchistische opvattingen om een antikapitalistisch perspectief aan te brengen. De strijd tegen bezuinigingen heeft baat bij anarchistische werkwijzen om zo sterk mogelijk te zijn, en om inkapseling ervan zo moeilijk mogelijk te maken. Maar anarchisten hebben tegelijk de strijd tegen bezuinigingen hard nodig – om extra uitstraling en reikwijdte te helpen geven aan onze opvattingen en werkwijzen. Om al deze redenen – en omdat het ook nog eens gaat om voorzieningen die we op één of andere manier allemaal zelf nodig hebben – verdient de strijd tegen bezuinigingen onder anarchisten een buitengewoon hoge prioriteit.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: