Kunst, bezuinigingen, protest

maandag 20 juni

In de kunst- en cultuursector worden prachtige initiatieven genomen tot fors protest tegen de bezuinigingsplannen waarmee het kabinet de sector zwaar dreigt te beschadigen. Die plannen hakken er in. Een greep, uit een overzichtje van de NRC, kort voor officiële bekendmaking. Drie van de tien orkesten moeten weg, de rest krijgt 10 procent minder subsidie. Vier van de zeven dansgezelschappen, 1 van de 8 theatergezelschappen, 2 van de 3 opera’s – er blijft wel nog een “productiekern met beperkte reistaak” over – , 9 van de 29 musea, 20 van de 21 – volgens latere informatie op een VPRO-website zelfs alle – productiehuizen verdwijnen. Dat betekent: heel veel kunstenaars en personeel van instellingen die hun baan kwijtraken, het betekent ook minder kunstuitingen o als bezoeker naar toe te gaan. Het woord ‘asociale kaalslag’ is hier niet bepaald overdreven. Het nodige antwoord: protest, revolte. Daartoe worden al stappen gezet.

Protesten komen intussen op gang of zijn in voorbereiding. Op 26 juni komt er een bezettingsactie op het binnenplein van het museum Boymans van Beuningen in Rotterdam  . Van daaruit vertrekt dan een heuse Mars der Beschaving  – van Rotterdam naar Den Haag, een wandeling van twintig kilometer, een initiatief waar naast een reeks andere organisaties en instellingen kunstenaarsvakbond FNV Kiem is betrokken. De optocht komt dan in de nacht aan in Den Haag. Overdag vergadert daar de Tweede Kamer over de kunstbezuinigingen. Om 14 uur is er dan ok een protestbijeenkomst ‘op het Pin in Den Haag, uitgeroepen door onder meer FNV Kiem. Bezettingsactie, optocht en pleinprotest: het is een prachtig handvat waarmee een scenario van omvangrijk en veelvormig protest in gang gezet wordt. Zo zie ik bijvoorbeeld geen reden om, als we op het Plein staan en het kabinet geeft niet toe, ’s avonds bij voorbaat allemaal weer weg te gaan.Er zijn de laatste tijd wel vaker pleinen wat langer dan een middagje bezet gehouden, nietwaar?

Voor het zover is, zijn er al andere acties geweest. “Vanmiddag, 16 juni, om 14 uur, liet het Limburgs Symfonie orkest van zich horen,  schreef de webpagina va het radio 4-programma Viertakt Podium. “Ze hingen op een verlaten flatgebouw in Maastricht een spandoek op, met de tekst: Limburg is muziek. Wie aan het LSO komt, komt aan Limburg. Kom in actie. De ingeschakelde alpinistenvereniging verzorgde het klimwerk. Het orkest had géén vergunning aangevraagd, maar een woordvoerder meldde dat er géén politie kwam opdagen”. Het is maar een enkel voorbeeld, uit allerlei instellingen, bijvoorbeeld vanuit 8 toneelgezelschappen, komen er protestbrieven los, terwijl het met forse bezuinigingen bedreigde Muziek Centrum Nederland een petitie heeft gelanceerd.

De acties zijn van groot belang, en verdienen deelname en solidariteit. Natuurlijk gaat het erom dat kunstenaars zelf in verzet komen, tegen de aanval op hun positie en inkomen. Natuurlijk gaat het om kunstliefhebbers die naar steeds minder culturele uitingen toe kunnen om naar te kijken, naar te luisteren, van te genieten, zich door te laten confronteren. Maar het gaat om veel meer. Gesloopte kunst is verschraalde beschaving, het maakt de maatschappij vlakker, kaler, naargeestiger – vatbaarder ok voor kwaadaardige demagogen, of ze nu regeren of alleen maar gedogen. De bezuinigingen in de cultuursector zijn bovendien deel van een veel breder bezuinigingspakket. Het afslaan van deze aanval slaat een gat in dat bezuinigingsbeleid en zou een nederlaag voor het kabinet betekenen. Dat is in het belang van mensen in ándere, door bezuinigingen bedreigde sectoren, het OV, de zorg, de kinderopvang. Aanvallen in de sector afslaan waar je werkt of gebruik van maakt is rechtvaardig en logisch. Helpen de aanvallen in elkáárs sector af te slaan is rechtvaardig en logisch, en maakt ons allemaal sterker tegenover het kabinet. Solidariteit is hier noodzaak, anders staat de deur open vor een kabinet dat ons sector voor sector, instelling voor instelling, bij de keel grijpt.

Om de actiegolf die loskomt te doen winnen is veel nodig. SP-aanvoerder Roemer zei al in oktober vorig jaar dat “(w) e het verzet niet partijpolitiek (moeten maken) maar maatschappijbreed voeren.” Klopt, vanwege die noodzaak van solidariteit, en vanwege de culturele verschraling van wat Roemer “onze beschaving” noemt, maar wat ik liever gewoon ‘beschaving’ noem om elke hint van nationaal wij-gevoel bij voorbaat te dwarsbomen.

Het zal dan echter om een ander soort verzet dienen te gaan dan de oproep van Roemer aan andere kamerleden “om zich uit te spreken tegen deze bezuinigingen.” Dit kabinet gaat niet opzij voor beleefde oproepen, en een meerderheid van Kamerleden zal de regering steunen omdat het hún regering is. Het kabinet zal pas wijken als het de stuipen op het lijf gejaagd wordt, als de druk van protest te groot wordt. Staken hoort bij dit opbouwen van druk, zoals Mike Graham aangeeft op de website van de Internationale Socialisten. Maar de titel ervan, “stakingen kunnen kaalslag cultuur stoppen” is, zo vrees ik, te optimistisch als ermee met name stakingen in de culturele sector zelf worden bedoeld. Een kabinet kan een staking van alle orkesten, musea, dans, opera- en toneelgezelschappen een stuk makkelijker uitzitten zonder toe te geven dan een staking in bijvoorbeeld het openbaar vervoer. De economische druk die via stakingen in de kunstsector uitgeoefend kan worden door het werk neer te leggen is niet zo geweldig groot. Dat maak verbindingen met andere sectoren in verzet extra belangrijk.

Voor de kunstwereld zelf betekent dat het stakingswapen één van de actievormen is, maar niet het enige en misschien niet eens het voornaamste. Dat betekent we moeten zoeken naar actievormen die op andere manieren drukverhogend werken – acties in de publieke ruimte die de gang van zaken ontwrichten en daarmee zowel aandacht trekken onder de bevolking als de autoriteiten in verlegenheid brengen. Een duik in het creatieve actie-arsenaal van Dada, provo’s, hippies, yippies, situationisten en andere creatieve opruiers kan hier behulpzaam zijn.

In het opkomende protesten verzet komen we intussen allerlei argument tegen die de strijd vroeg of laat schade kunnen toebrengen en ozne kracht ondermijnen. Die dienen we onder ogen te zien, te weerstaan en achter ons te laten. Ik denk dan aan diverse dingen: regionalistische prioriteiten, meegaandheid met de bezuinigingslogica, enhet rechtvaardigen van kunst als zijnde ‘nuttig’ in commerciéle en economische termen.

Eerst dat regionalisme. Iets ervan klonk door in het eerder genoemde protest van het Limburgse Symfonieorkest: “Wie aan het LSO komt, komt aan Limburg”. Er zijn duidelijker uitingen. De provincie Overijsel klaagde bijvoorbeeld in een brief aan de Tweede Kamer dat “de bezuinigingen niet uitgaan van een gelijke verdeling over het land” , zo bericht Tubantia. Uit Brabant komen soortgelijke geluiden. In een opiniestuk, ondertekend door allerhande hoge persoonlijkheden in Brabant, binnen en buiten de cultuursector,wordt met cijfers gezwaaid. “Voor Brabant, als belangrijkste motor van de economie, heeft Halbe Zijlstra slechts 1,9 procent van de rijksgelden over, voor de Randstad ruim 70 procent.” Per inwoner is het verschil ook opvallend: “Zo krijgt Amsterdam straks per inwoner 226 euro per jaar en Brabant 2,50 euro.” Of dit rekenwerk allemaal klopt, weet ik niet; het is wel een beetje verdacht als Amsterdam vergeleken wordt, niet met bijvoorbeeld Eindhoven maar met heel Brabant. Je kunt Amsterdam met Eindhoven vergelijken, Brabant met Noord-Holland. Maar een stad vergelijken met een hele provincie?

Maar dat even terzijde. Het algemene beeld – dat als Overijsel en Brabant in deze bezuinigingen veel zwaarder getroffen worden dan de Randstad – is wel degelijk aannemelijk. En nóg zwaarder bezuinigen in Brabant dan in Noord-Holland is niet fair, niet eerlijk. Tot zover is protest terecht. Maar er ligt een valkuil op de loer. Wie de extra zware bezuinigingen in Brabant afwijst, zónder het hele bezuinigingsbedrag van de hand te wijze zegt in feite: graag minder bezuinigingen hier, en dus wat meer bezuinigen in de Randstad. Dat is wellicht goed voor de carrière van provinciale bestuurders en directies van instellingen. Maar het is niet de goede manier om bondgenoten onder kunstenaars en sympathisanten in de Randstad.

Het leidt tot het afschuiven van bezuinigingen van de ene regio naar de andere. Het zet de deur open tot verdeel en heers. Het afwijzen van de extra bezuinigingen in Brabant heeft pas zin als het samengaat met het afwijzen van dat bezuinigingsbedrag als gehéél. De zware bezuinigingen in sommige provincies moeten weg – maar de relatief iets lichtere bezuinigingen in de randstad eveneens. En we moeten over de grenzen van regio heen daarbij voor elkaar opkomen. Regionalisme is daarbij een valkuil.

Nauw verwant met deze valkuil is de logica van de ‘proportionele bezuinigingen’. De huidige bezuinigingen zijn, zo luidt de redenering, onevenredig zwaar. De evenredigheid moet terug, dan val;t er te praten. Een voorbeeld hiervan levert de Reisopera, bedreigd met een bezuiniging van 60 procent van het beginvan 2013. Dat kan het einde van de reisopera betekenen. Maar, zo maakt de reisopera duidelijk, men is “bereid (…) een bezuiniging van 20 procent te accepteren, ruwweg het gemiddelde van wat er de cultuursector wordt opgelegd.” Een kwalijke knieval voor de bezuinigingen! Weer wordt gevraagd om inder bezuinigingen op één plaats, zonder het totale bedrag aan te vechten. Dat betekent dat de vermindering van de bezuinigingen in de Reisopera ten laste komt van anderen in de culturele sector. Alweer: zo win je niet echt bondgenoten in de rest van de sector.

Met minstens zoveel recht kan de hele sector vragen om het bezuinigingspercentage van 20 terug te brengen tot het percentage waar anderte sectorten aan wortden onderworpen. Maar dat zou het zelfde doorschuifmechanisme inhouden, nu tussen sectoren in plaats van binnen de sector. Het is hier nodig om gewoon ons schrap te zetten, de bezuinigingen als geheel af te wijzen zónder dat ze worden doorgeschoven naar anderen. Het hele verhaal van ‘bezuinigingen zijn helaas nodig, maar niet zoveel vooral niet bij ons’ is iets dat we nog veel te vaak lezen en horen. Dan zie je, in een manifest van het initiatief waaruit de bezetting van Boymans van Beuningen voortkomt, bijvoorbeeld dit: “Wij zijn vóór een regering die met de culturele sector bespreekt hoe er constructief bezuinigd kan worden – omdat kunstbudgetten nu met bijna vijftig procent gekort worden en andere sectoren met ‘maar’ acht procent.” Hier wordt de bezuinigingsnoodzaak erkend en slechts de onevenredige omvang ervan – bijna vijftig procent tegenover acht procent; de Reisopera sprak van 20 in plaats van 50 procent… maar misschien hebben die het over iets andere budgetten waar cultuur breder wordt gezien dan enkel kunst? – wordt aangevochten. Hiermee raakt echter het protest verstrikt in getouwtrek tussen sectoren en groepen die allemáál bedreigd worden, de ene alleen nog wat lomper dan de andere. Slechts categorische afwijzing van het héle bezuinigingspakket in de cultuursector doet recht aan de de noden van de mensen in die sector en kan solidariteit effectief maken.

Een ander soort valkuil zit in argumenten die kunst presenteren als iets dat commercieel en economisch gezien nuttig is. Uit de Brabantse brandbrief, eerder geciteerd: “Cultuur heeft een belangrijk aandeel in de successen van Brabant. Want zonder cultuur is Brabant als provincie minder interessant om te wonen en te leven., of om je er als kenniswerker of bedrijf te vestigen. Cultuur is van betekenis voor het vestigings- en leefklimaat”. Iets verderop: “Ook bedrijven vestigen zich daarom het liefst op een plek waar voor hun werknemers meer te doen is dan werk alleen.” En ook nog: “Gaten schieten in de culturele infrastructuur, is gaten schieten in de economie van ons land én in de samenleving.”

Deze houding – cultuur is nodig, want cultuur is goed voor het bedrijfsleven – is in een brief waar de naam van een voorzitter van de kamer van koophandel, een een voorzitter van de SER Brabant en een Philips-directeur (okay, tevens Commissaris van het Muziekgebouw Frits Filips) niet zo vreemd. Dit slag mensen geniet vast erg van Mozart op zijn tijd, maar heeft hanteert kunst maar al; te makkelijk als middel; voor het uiteindelijke commerciële doel. Overigens zou ik graag wat minder van die “successen van Brabant” zien: wie weet hoe snel de toch al met naargeestige hypermoderne flatgebouwen vergiftigde stad Tilburg westwaarts oprukt, alle groen naar de marge duwt zodat bossen nog slechts veredelde stadsparken zijn, snapt een beetje wat ik bedoel. Aan dit type ‘succes’ wil ik liever niet medeplichtig gemaakt worden, ook niet via de redenering dat cultuur zo goed is voor de economie.

Helaas is dit soort economische argumenten niet beperkt tot bedrijfsmanagers en dergelijke. Ook als argument vanuit de kunstwereld zelf kom je het helaas wel tegen. Het Manifest achter onder meer de Boymans van Beuningen-bezetting komt met ene hele reeks redenen om tegen de bezuinigingen te zijn, en komt niet alleen voor kunst maar ook voor goede zorg en onderwijs op. Positieve zaken. Maar er staat ook: “Wij zijn vóór een internationaal aansprekend cultureel aanbod in Nederland – omdat Nederland daardoor een aantrekkelijke vestigingsplaats voor bedrijven blijft.” Nu zal het vast waar zijn dat een bedrijf zich graag vestigt in een stad waar zich ook een trendy museum en een mooie schouwburg bevindt. Sommige kunst draagt ongetwijfeld bij aan een gunstig investeringsklimaat. Maar kunst waarvoor dit niet geldt, heeft die daarom minder bestaansrecht? Je zet zo de deur open voor selectie tussen cultuur die het bedrijfsleven goed uitkomt, en kunst waarmee dat minder of niet het geval is. En wat te denken van kunstuitingen die de greep van het bedrijfsleven op de maatschappij juist ter discussie stelt?

Sowieso behoeft kunst toch geen economische rechtvaardiging? De creativiteit, de verruiming van de geest, de persoonlijke ontplooiing die met dit alles samenhangt, zijn doelen op zichzelf, zeer waardevolle middelen. Het is denigrerend om deze wezenlijke zaken tot middelen te degraderen voor economische groei en commercieel succes. En het onderliggende nationalisme – Nederland moet via ‘cultureel aanbod’ mee in de vaart der volkeren – staat haaks op het soort grensoverschrijdende openheid die met de vervaardiging en perceptie van kunst onverbrekelijk verbonden is – of zou moeten zijn. Kunst is geen promotie van de nationale driekleur of de aandelenkoers.

Het aanvoeren van dit type economische argumenten beoogt waarschijnlijk begrip te wekken bij het kabinet, of bij medestanders van het kabinet. Er wordt immers een beroep gedaan op het soort logica – rendement, concurrentiepositie – waar regering en bedrijfsleven zo van doordrenkt zijn. Door daarop in te spelen wordt kennelijk op goodwill en begrip voor de kunstwereld aangestuurd. Het erkennen van de bezuinigingsnoodzaak op zichzelf gaat in dezelfde richting. Regering en ondernemerswereld worden hierin als potentiële partners gezien, die met een beroep op gemeenschappelijke waarden tot minder hardvochtig beleid kan worden gebracht. Het is een gevaarlijke illusie, deel van een verkeerde strategie. Het kabinet zal erkenning van bezuinigingsnoodzaak verwelkomen – om er het eigen beleid er extra mee te rechtvaardigen: ‘zelfs de kunstwereld zelf erkent dat bezuinigingen nodig zijn’. Vervolgens ontstaat een boekhoudkundige discussie over meer of minder – een discussie waarin keiharde boekhouders sterker staan dan kunstenaars.

Dit kabinet moet sowieso niet bejegend worden als partners bij wil begrip gekweekt moet worden en waarbij op gemeenschappelijke waarden moet worden ingespeeld. Het kabinet en de kunstwereld hebben een wezenlijk ander doel en staan frontaal tegenover elkaar. Kunst, creativiteit, beschaving in menselijke zin… het zijn waarden die het kabinet, en het bedrijfsleven waarvan het de zaakwaarnemer is, vreemd zijn. Ongeacht hoeveel Rembrandt-reproducties er in ministeriele werkkamers hangen, ongeacht hoe graag ze op hun vrije avond aar theater of concerten gaan, in hun werk belichamen zij de commercie, de zakelijkheid, beleidsmatige efficiëntie. Maar muziek is niet bedrijfsmatig efficiënt, een schilderij is geen zakelijk product. Creativiteit en de bijbehorende vrijheid verwijzen naar een andere wereld dan die van rekeningen, begrotingen, winst en verlies. De oproep voor de Mars der Beschaving  stelt terecht: “Dit kabinet staat een samenleving voor waarin alleen het recht van de sterkste geldt, nuance als zwakte wordt gezien, waarin geld het wint van schoonheid en macht van zorg. een in onze ogen onbeschaafde samenleving.” In de confrontatie rond de bezuinigingen staan twee werelden tegenover elkaar, en van verzoening daartussen, of van een beroep op gemeenschappelijke waarden, kan maar beter geen sprake zijn. Het wordt gewoon véchten (1), en de acties van 26 en 27 juni vormen daarin een goed moment om ons te laten gelden – als kunstenaars, als liefhebbers, als solidaire mensen die zoeken naar een leefbare wereld, naar waardigheid, rechtvaardigheid en vrijheid.

(1) een mooie oorlogsverklaring, iets anders beargumenteerd dan het bovenstaande stuk en ietsje minder onvoorwaardelijk, maar zeer lezenswaard, is “Het is tijd om woedend te zijn”, van Melle Kromhout, op de website ‘hard/ hoofd’. Gevonden via Global Info.

Advertenties

3 Responses to Kunst, bezuinigingen, protest

  1. martin schreef:

    Het is wel een lang stuk Peter. Ik zie je punt wel als participant in een actie om een buurt bibliotheek te redden. Er moet één miljoen bezuinigd worden op een potje van drie miljoen voor vijf bibliotheken. Als de onze de dans ontspringt is een andere aan de beurt. Als wij slagen dan moet er een vervolg stap komen. Het gaat niet om ónze’bieb inderdaad.

  2. […] geslaagde workshop met geboren fotografisch kunstenaars. Nu maar hopen dat er nog kunst is als ze groot […]

  3. […] geslaagde workshop met geboren fotografisch kunstenaars. Nu maar hopen dat er nog kunst is als ze groot zijn !! Share this:DelenFacebookLinkedInTwitterVind ik leuk:LikeWees de eerste om […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: