Mali, meer dan een staatsgreep

zaterdag 24 maart 2012

In Mali heeft een militaire staatsgreep plaatsgevonden. Aanvankelijk leek het voornamelijk een muiterij van soldaten die betere wapens en uitrusting eisten om oorlog te kunnen voeren tegen de opstand van Toearegs die is opgelaaid. Maar op 22 maart bleek de macht wel degelijk overgenomen te zijn door een orgaan dat zich ‘Nationaal Comité voor de redding van de democratie en de staat’ (CNRDR) noemt. Aanvoerder, of althans gezicht, van het nieuwe bewind is een zekere Amadou Sanogo. Waar de afgezette president, Amadou Tourani Touré, is, werd niet vermeld, maar zijn presidentschap is gewelddadig afgebroken. De gebeurtenissen vormen slecht nieuws, en hebben een betekenis die flink buiten de grenzen van Mali reikt.

De muiterij-annex-staatstreep had een aanloop. Sinds januari is er weer een opstand van Toearegs op gang gekomen. Dat is niet voor het eerst. Toearegs vormen ene bevolkingsgroep die verspreid over diverse Afrikaanse staten woont. In Mali wonen er pakweg één miljoen, het totale aantal Toearegs is rond 7 miljoen. Toearegs zien hun positie in de staten waar ze wonen als één van achterstelling en marginalisering. In Niger bijvoorbeeld klagen Toearegs dat ze van de opbrengst van uraniummijnen die in door Toearegs bewoonde gebieden liggen, nauwelijks iets terug zien. Dit soort grieven leiden herhaaldelijk tot verzet. In Mali zelf waren er meerdere eerder Toeareg-opstanden. Eén daarvan, in 1962-1964, werd neergeslagen; veel Toearegs vluchtten naar buurlanden. De tweede opstand, van 1990 tot 1995, droogde op nadat de Malinese regering meer autonomie voor Toeareg-gebied had toegekend, en meer representatie van Toearegs op regeringsniveau. In 2007-2009 was er weer een Toeareg-opstand, zowel in Niger als in Mali. Na veel gedoe kwam er een vredesakkoord, waarbij Libië – toen nog onder Kadhafi – als bemiddelaar optrad. En nu is er dus weer een Toeareg-revolte gaande.

Die wordt georganiseerd door de Nationale Beweging voor de Bevrijding van Azawad, oftewel de MNLA. Azawad is het gebied waar de door het MNLA beoogde Toeareg-staat moet komen, in het noorden van Mali. De opstand kreeg vrij snel vleugels. Terugkeer van tot de tanden bewapende en getrainde Toeareg-strijders uit Lybië, waar ze eerder voor kadhafi’s bewind hadden gevochten, maakt het Toeareg-verzet tamelijk effectief. Het leger van Mali leed nederlaag na nederlaag. Dat voedde de militaire onvrede die nu tot een staatsgreep heeft geleid. Druppel die de emmer deed overlopen was het innemen van de militaire basis Aguelhok. Mali’s militairen waren door hun munitie heen, waarna het MNLA de basis kon overnemen. Er zijn daar akelige dingen gebeurd: mensen die zich hadden overgegeven zouden alsnog zijn afgemaakt, het dodental bedroeg minstens 50 maar mogelijk 92.

Maar de precieze toedracht is zeer omstreden. De regering geeft het MNLA de schuld. Het MNLA weijst erop dat een video die de slachting moest ‘bewijzen’ in werkelijkheid opgenomen is in 2010, in Nigeria na een aanval van de islamistische Boko Haram. Dorpelingen zeggen dat de MNLA alleen soldaten in gevechtshandelingen heeft gedood. Een dag later kwam echter de ook in Mali actieve Al Qaeda in de Maghreb – AQIM – en die zou de moorden hebben gepleegd. Volgens de regering echter spelen AQIM en het MNLA onder één hoedje. Dat MNLN zegt echter dat juist de regering te weinig onderneemt tegen AQIM. Er zijn ook nog andere islamisten actief in het gebied, waaronder een islamistische Toeareg-groepering. Er zijn ook hints van een rol voor de Algerijnse veiligheidsdienst, niet alleen bij deze specifieke gebeurtenis maar in breder verband. Erg onoverzichtelijk allemaal, maar ik hou het erop dat er wel moorden op regeringssoldaten zijn gepleegd, maar niet onder de specifieke verantwoordelijkheid van het MNLA .

Hoe dit ook zij, vanuit gevestigde Malinese kringen werd fel en chauvinistische campagne-stemming tegen de Toeareg-strijd gemaakt. Toen de minister van defensie een legerbasis bezocht, kreeg hij stenen naar zijn hoofd van boze militairen. De woede was te begrijpen, het is niet grappig als je op pas gestuurd wordt om een oorlog te voeren met onvoldoende wapens en te weinig munitie. Maar zulke woede kan dan twee kanten op. Soldaten kunnen weigeren zo’n oorlog verder nog te voeren. Dat zou levens redden, van henzelf, van de Toearegs tegen wie ze moesten vechten, van mensen die het slachtoffer van de oorlog zijn. Zo’n oorlogsweigering zou de vrijheid van mensen ten goede komen en militarisme ondermijnen. Maar de muitende militairen kozen een andere optie: de chauvinistische. Ze eisten betere wapens om de oorlog des te beter te kunne voerden. Hun gewapende protest mondde uit in een staatsgreep. Méér oorlog, effectiever uitgevoerd, is kennelijk de lijn van de nieuwe machthebbers, de vorige werd vooral verdreven omdat die niet militaristisch genoeg was.

Maar er speelde toch meer. Er zijn tekenen dat de staatsgreep redelijk populair is. Dat zal te maken hebben met het chauvinisme dat ook de vorige machthebbers uitspeelden en benutten tegen de opstandige Toearegs. Maar Exclusive Analysis Ltd, een commercieel security-adviesbureau verwacht dat na de machtswisseling diverse mijnbouwcontracten herzien zullen worden wegens beschuldigingen van een corrupte gang van zaken. Niet alleen zou er sprake zijn van corruptie, ook wordt de nu afgezette president in verband gebracht met cocaïnehandel. Dat laatste is overigens een beschuldiging die in het rond vliegt, want ook AQIM zou zich, volgens weer anderen, daarmee bezig houden. Ga het allemaal maar eens concentreren in het onherbergzame berg- en woestijngebied aan Mali’s grenzen. Ook vonden -wederom volgens dat consultancy-bureau – mensen de nu verdreven president – te sloom in het voorbereiden van de presidentsverkiezingen die voor eind april op de agenda staan. Er was dus kennelijk een bredere onvrede met de vorige regering, een onvrede die de d staatsgreep enigszins draagvlak helpt vinden.

Er is met die staatsgreep wat eigenaardigs aan de hand bovendien. De coup ging gepaard met forse plunderingen door soldaten. Dat is op de dag van een staatsgreep nog dot dáár aan toe, maar ook afgelopen avond gingen de plunderingen door. Nieuwe machthebber Sanogo heeft al gezegd dat het moest stoppen, maar dat helpt kennelijk niet echt. Er wordt zelfs bericht dat ook burgers aan plunderingen meedoen. Maar ook de militaire plundering ziet er meer uit als een kwestie van boze arme mannen die hun wapens gebruiken om hun lage inkomen wat in natura aan te vullen, dan als onderdeel van klassiek militair machtsvertoon. Plunderingen zijn niet aangenaam, maar hebben maar al te vaak hun wortels in armoede en frustratie. Naast gefrustreerd chauvinisme spelen kennelijk sociaal-economische frustraties hier ook mee.

Dat de nieuwe machthebbers hier niet meteen een eind aan weten te maken, kan op twee dingen duiden. Misschien is het doorgestoken kaart, om na enkele dagen ‘chaos’ des te harder straks de orde tekunnen herstellen, een ‘orde’ die dan met meer opluchting wordt begroet naarmate de ‘chaos’ langer duurde. Maar het kan ook zijn – het ís waarschijnlijk zo – dat de nieuwe machthebbers écht weinig greep hebben, dat de staatsgreep sowieso niet erg grondig is voorbereid. In dat geval zouden er twee processen verstrengeld zijn geraakt: sociale strijd, in verwrongen, gewelddadige vorm, van arm tegen rijk; én een staatsgreep waarin juist het hardere deel van de elite de overhand neemt. Beide processen staan met elkaar op gespannen voet, en in dit krachtenveld is het niet ongunstig dat de nieuwe machthebbers nog géén rust op straat hebben weten af te dwingen. Hoe dan ook, een klassieke staatsgreep ziet er anders uit. Tijdens de coup van Pinochet in Chili in 1973, die van Argentijnse generaals in 1976 en de Turkse topmilitairen in 1980, waren dit soort aanhoudende chaotische taferelen ondenkbaar. Precies die perfecte gedisciplineerdheid maakte die staatsgrepen extra griezelig. In Mali gaat het – gelukkig! – nog anders toe.

De staatsgreep had dus een van corruptie en militaire inefficiëntie betichte president Touré als doelwit en slachtoffer. De afloop van diens presidentschap heeft, na een opmerkelijke carrière, toch wel iets tragisch. De man verdiende geen vertrouwen. Geen enkel staatshoofd verdient dat, gewoon uit hoofde van hun beroep als staatshoofd. Mar er waren grotere schurken dat deze man. Hij is aan de macht gekomen in 1991, op een opmerkelijke wijze die hem de bijnaam “soldaat van democratie” heeft opgeleverd. Mali was in 1991 een land waar grote protesten tegen autoritair bestuur plaatsvonden. Die waren onderdeel van een Afrikaanse versie van de Arabische Lente, een serie volksopstanden in 1990-1991 tegen een flink aantal autoritaire regimes in Afrika, waaronder dus Mali. Grote aantallen demonstraten gingen aanhoudend de straat op. Veiligheidstroepen schoten op betogers, met dodelijke grofheid. Het aantal doden bedroeg rond de honderd. Touré, destijds luitenant-kolonel in het leger, leidde vervolgens een staatsgreep die aan deze militaire onderdrukking een eind maakte. Een jaar later kwamen er verkiezingen, en in 1997 opnieuw. In 2002 bij nieuwe stond Touré kandidaat en won hij. In 2007 won hij opnieuw. Dit jaar komen er dus weer verkiezingen, en Touré stond geen kandidaat. Van Poetin-neigingen viel hij dan ook nauwelijks te verdenken. De man was een militair die kennelijk vond dat soldaten niet op demonstranten horen de te schieten, en dat presidenten in verkiezingen en niet via militaire complotten dienen te worden aangewezen. Dat maakt hem niet tot progressieve held. Maar het maakt hem ook bepaald niet tot iemand wiens verdrijving via een staatsgreep we hoeven te verwelkomen.

Sowieso is een rechtstreeks militair bestuurd land doorgaans een land met minder speelruimte voor protest en verzet dan een land dat via verkiezingen en meerdere kandidaten zijn regeringsfuncties invult. Militaire staatsgrepen tegen gekozen regeringen in min of meer functionerende liberale democratieën zijn een achteruitgang, niet omdat die liberale democratie zelf steun verdient, maar omdat die een iets minder ongunstige context voor verzet vormen. De nieuwe machthebbers beloven trouwens wel verkiezingen. Daarmee zijn het in ieder geval betere democraten dan Wilders’ PVV….

Na de staatsgreep is de kans op escalerende oorlog tussen de Malinese staat en de Toeareg-opstandelingen flink groot. Op dit moment zijn al een aantal steden in handen van de MNLA gevallen. Of de coupplegers dat tij makkelijk kunnen keren is maar de vraag: roepen om meer en betere wapens is nog niet hetzelfde als ze ook tevoorschijn toveren. En op zich hoeven we om de tegenslag voor de staat Mali niet rouwig te zijn. Toearegs hebben het volste recht om de staat Mali de rug toe te keren, als zij die staat als een beknelling voor hun vrijheid en verlangens ervaren. Mali staat in haar pogingen om een onafhankelijke Toeareg-staat gewelddadig te blokkeren, niet in haar recht. Zoiets komt immers neer op onderdrukking, op intern kolonialisme. Bovendien versterkt de poging om Toeareg-verzet neer te slaan de rol en ambitie van militairen in Mali, en we zien juist aan de staatsgreep waar dát toe kan leiden. Oorlog bedreigt niet alleen de Toearegs, maar ook de vrijheid van de bevolking van heel Mali. Iedere steun aan het gewelddadig overeind houden van de eenheid van Mali als staat is dus verkeerd.

Dat wil niet zeggen dat dús de Toeareg-strijd om een onafhankelijke staat steun verdient. Die gaat immers om een onafhankelijke stáát, waarin niet ‘de Toearegs’, laat staan de héle bevolking van het beoogde gebied, maar een minderheid, een Toeareg-elite, de machthebbers zullen zijn. Hoe die om gaan springen met de hele bevolking is maar de vraag. Gezien de verhitte tegenstelling waarin chauvinisme niet alleen van de kant van de staat Mali zal zijn gekomen, mag je vrezen voor de positie van niet-Toearegs in de nieuwe staat. En ook de Toearegs zelf kunnen niet rekenen op vooruitgang va hun positie. Dat de leiders van ‘hun’ staat dan ook Toearegs zullen zijn, wil nog niet zeggen dat zij de armoede zullen bestrijden. De onderworpenheid zal blijven, machthebbers blijven nu eenmaal machthebbers.

Dat juist de komst van honderden, mogelijk enkele duizenden, Toeareg-strijders uit Libië de huidige opstand zo op gang hielp, maakt de vooruitzichten voor het soort staat dat een onafhankelijk Azawad zal worden, niet vrolijker. Leren in de school van Kadhafi is geen aanbeveling waar het om bevrijding gaat. Dat er zoveel Toearegs in Libië waren, laat trouwens iets van de internationale aspecten zien van dit conflict. Het bewind van Kadhafi profileerde zich graag als vriend van allerhande gewapende verzetsgroepen, waaronder ook die van Toearegs. De conflicten, mede door Libië aangevuurd, konden dan weer met Libische diplomatieke inbreng worden beëindigd of gesust. Zo oefende dat land invloed uit, als een soort regionale mini-grote mogendheid. De Toeareg-strijd voor autonomie of onafhankelijkheid werd tot op zekere hoogte speelbal van Kadhafi’s ambities. Zoiets bedreigt alle staatsvormers, en alle staten in wording: speelbal zijn van andere staten, andere machthebbers. Werkelijke bevrijding impliceert een botsing, niet met deze of gene staat op zich, maar met het hele stelsel van staten en machthebbers zélf. Het verlangen naar onafhankelijkheid tegenover een centraliserende staat is te begrijpen, maar reproduceert het probleem waar het een reactie op is: onderdrukking en militair geweld. Noch de staat Mali, noch de gewapende strijd voor een onafhankelijk Azawad gaat werkelijk vrijheid en rechtvaardigheid brengen. Die komen er pas als arme mensen van alle bevolkingsgroepen tegen zowel gevestigde staat als staat-in-spe, en de elites waar beiden mee verweven zijn, in verweer komen.

Advertenties

4 Responses to Mali, meer dan een staatsgreep

  1. iez schreef:

    Mooi diepgravend artikel! Een paar aanvullingen: Toeareg is het meervoud, Targui het enkelvoud — de Al Qayda-tak in de woestijn heet AQMI (Al Qayda du Maghreb Islamii) — het MNLA heeft een eigen website, http://www.mnlamov.net — de opstand begon al in het najaar — in de hoofdstad Bamako werden in februari alle ‘lichthuidigen’, dus niet alleen de Toeareg, verjaagd uit woede tegen de rebellen in het noorden (http://redactie.radiocentraal.be/Home/?p=1605) en er zijn in de buurlanden momenteel zo’n 90.000 vluchtelingen (http://data.unhcr.org/MaliSituation/regional.php)

    En dan vanavond, o ironie, een optreden van Tinariwen hier in Antwerpen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: